Bước ngoặt mới của ngành gỗ Việt

Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu đạt 17,2 tỷ USD

Quỹ đạo tăng trưởng của ngành xuất khẩu gỗ và lâm sản Việt Nam phản ánh hành trình công nghiệp hóa với tốc độ cao gắn liền chuyển dịch cấu trúc sản xuất quy mô lớn.

Doanh nghiệp chế biến gỗ đã thể hiện năng lực thích ứng cao trước biến động thương mại toàn cầu. Hoa Kỳ chiếm khoảng 55% tổng giá trị xuất khẩu, cùng với Nhật Bản và Trung Quốc tạo thành nhóm thị trường tiêu thụ gần 80% kim ngạch. Đồ nội thất đóng góp 11,7 tỷ USD năm 2025, giữ vai trò trụ cột tạo giá trị gia tăng lớn nhất. Viên nén gỗ tăng gần 50% trong năm 2025, đưa Việt Nam lên vị trí thứ 2 thế giới về xuất khẩu mặt hàng sinh khối phục vụ năng lượng.

Dòng vốn FDI cùng tiến trình hội nhập thông qua các FTA thế hệ mới thúc đẩy chuẩn hóa quy trình sản xuất, nâng cấp công nghệ ép ván, sấy gỗ, xử lý bề mặt và tối ưu logistics cảng biển. Ngành chế biến lâm sản dần chuyển trọng tâm từ gỗ sơ chế sang thiết kế sản phẩm hoàn chỉnh, phát triển thương hiệu riêng, tích hợp truy xuất nguồn gốc điện tử nhằm đáp ứng yêu cầu kiểm soát chuỗi cung ứng từ các thị trường phát triển.

Đối mặt giới hạn sinh thái và không gian

Dù đạt 17,2 tỷ USD, cấu trúc nền tảng của ngành vẫn bộc lộ giới hạn sinh thái và không gian. Tổng diện tích đất tự nhiên duy trì quanh 33,2 triệu ha, diện tích đất chưa sử dụng giảm từ 2.158.426 ha năm 2014 xuống 954.951 ha năm 2024, tỷ trọng thu hẹp từ 6,52% còn 2,88%. Quỹ dự trữ lãnh thổ gần như khép kín, mở rộng diện tích trồng rừng mới theo chiều rộng trở nên khó khả thi.

Diện tích rừng toàn quốc đạt 14,87 triệu ha năm 2024 với tỷ lệ che phủ 42,0%. Rừng tự nhiên giảm nhẹ từ 10,29 triệu ha xuống 10,13 triệu ha giai đoạn 2019-2024, trong khi rừng trồng tăng từ 4,31 triệu ha lên 4,74 triệu ha. Trong 304.000 ha rừng trồng mới năm 2024, 296.200 ha thuộc rừng sản xuất, rừng phòng hộ 6.450 ha, rừng đặc dụng 1.350 ha.

Cơ cấu phản ánh ưu tiên cung ứng sinh khối thương mại ngắn hạn. Chu kỳ khai thác 5-7 năm đối với keo và bạch đàn tạo dòng tiền nhanh cho hộ trồng rừng, đồng thời làm suy giảm chất lượng đất và khả năng tích lũy các-bon dài hạn. Báo cáo mô hình kinh tế sinh thái ước tính thâm hụt năng lực sinh học đạt -220% giai đoạn 2024-2025, hàm ý tốc độ tiêu thụ tài nguyên vượt xa khả năng tái tạo. Áp lực từ tiêu chuẩn môi trường của thị trường nhập khẩu đòi hỏi truy xuất nguồn gốc hợp pháp, chứng chỉ quản lý rừng bền vững và minh bạch chuỗi cung ứng.

Cấu trúc phân tán hàng triệu hộ trồng rừng tạo nguồn cung dồi dào song gây khó khăn cho chuẩn hóa chất lượng. Trung du và miền núi phía Bắc giữ vai trò trung tâm khai thác với 6,58 triệu m³ năm 2024, Tuyên Quang vượt 1,12 triệu m³ năm 2023, Quảng Ninh đạt 1,15 triệu m³ năm 2024. Giá trị kinh tế trực tiếp từ rừng trồng sản xuất đạt 758 USD/ha, thấp hơn nhiều so với cà phê 15.446 USD/ha hay nuôi trồng thủy sản 12.938 USD/ha.

Tổng giá trị nội địa ước khoảng 3,59 tỷ USD dựa trên mức 150 USD/m³ cho gỗ nguyên liệu thô, tạo khoảng cách lớn so với 17,2 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu, phản ánh phần lớn doanh thu hình thành từ gia công và lắp ráp dựa trên nguyên liệu nhập khẩu chiếm hơn 50% đầu vào.

Để hướng tới mục tiêu 25 tỷ USD năm 2030, ngành cần kéo dài chu kỳ trồng rừng nhằm tạo gỗ đường kính lớn, tăng tỷ lệ nội địa hóa nguyên liệu, đầu tư công nghệ chế biến sâu, tích hợp thiết kế sáng tạo, số hóa quản trị chuỗi cung ứng, phát triển thị trường tín chỉ các-bon và nâng chuẩn chứng chỉ rừng bền vững. Chuyển đổi theo chiều sâu năng suất, tối ưu giá trị trên mỗi ha đất, giảm phụ thuộc nhập khẩu, củng cố khả năng chống chịu trước biến động thương mại toàn cầu sẽ quyết định vị thế dài hạn của ngành xuất khẩu gỗ Việt Nam.

Yêu cầu chuyển đổi sang mô hình lâm nghiệp bền vững đến 2030

Kiến tạo chính sách lâm nghiệp giai đoạn đến 2030 đặt trọng tâm vào chuyển đổi mô hình tăng trưởng dựa trên quản trị tài nguyên dài hạn, nâng cấp cấu trúc chuỗi giá trị và kiểm soát chặt chẽ giới hạn sinh thái quốc gia.

Quy hoạch lâm nghiệp quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn 2050 theo Quyết định 895/QĐ-TTg ngày 24/8/2024 xác lập mục tiêu xuất khẩu gỗ và lâm sản đạt 20 tỷ USD năm 2025, tiến tới 25 tỷ USD năm 2030, đồng thời giữ tỷ lệ che phủ rừng ổn định 42%-43%. Tăng trưởng giá trị sản xuất lâm nghiệp được định hướng 5,0%-5,5%/năm dựa trên quỹ đất cố định khoảng 14,87 triệu ha rừng. Bình quân mỗi năm trồng 238.000 ha rừng sản xuất, 8.600 ha rừng phòng hộ và rừng đặc dụng, phục hồi 22.500 ha rừng tự nhiên.

Đến năm 2030, 100% diện tích rừng thuộc chủ rừng là tổ chức phải đạt chuẩn quản lý bền vững, tối thiểu 1 triệu ha có chứng chỉ FSC hoặc PEFC. Thu nhập từ dịch vụ môi trường rừng dự kiến tăng 5%/năm, tạo dòng tiền khoảng 4.000 tỷ đồng/năm giai đoạn 2026-2030. Tổng nhu cầu vốn thực hiện quy hoạch ước 217.305 tỷ đồng. Các chỉ tiêu ràng buộc tăng trưởng kinh tế vào kỷ luật sinh thái, chuyển trọng tâm từ mở rộng diện tích sang nâng cao năng suất và chất lượng rừng.

Đề án phát triển công nghiệp chế biến gỗ bền vững giai đoạn 2021-2030 theo Quyết định 327/QĐ-TTg ngày 10/03/2022 tập trung tái cấu trúc thượng nguồn nguyên liệu và hạ nguồn chế biến. Ngành được yêu cầu giảm phụ thuộc nhập khẩu vốn chiếm trên 50% nguyên liệu đầu vào, đẩy mạnh tự chủ gỗ đường kính lớn thông qua chuyển đổi rừng gỗ nhỏ chu kỳ 5-7 năm sang rừng gỗ lớn chu kỳ 10-15 năm. Kéo dài thời gian sinh trưởng giúp tăng trữ lượng, cải thiện cấu trúc đất, nâng cao khả năng tích lũy các-bon, đồng thời tạo nguồn gỗ xẻ đáp ứng sản xuất nội thất thay thế nhập khẩu.

Chiến lược hướng tới nâng thu nhập trên đơn vị diện tích rừng trồng gấp 1,5 lần vào 2025 và gấp 2 lần vào 2030 so với mức 758 USD/ha hiện tại. Ứng dụng tự động hóa, trí tuệ nhân tạo, phần mềm quản trị sản xuất, truy xuất nguồn gốc điện tử trở thành yêu cầu bắt buộc. Hệ thống dữ liệu lô rừng gắn tọa độ địa lý, hồ sơ khai thác, vận chuyển, chế biến được tích hợp nhằm đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế. Tỷ lệ doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm trên 90% toàn ngành tạo áp lực lớn về vốn, do đó tín dụng xanh và phân loại đầu tư bền vững đóng vai trò then chốt.

Áp lực thương mại toàn cầu đặt ngành trước thách thức lớn. Hoa Kỳ tiêu thụ 50-55% kim ngạch xuất khẩu gỗ Việt Nam. Các cuộc điều tra chống bán phá giá A-552-851 (CBPG) và chống trợ cấp C-552-852 (CTC) khởi xướng tháng 22/5/2025 đối với gỗ dán cứng và trang trí chủ yếu thuộc nhóm mã HS 4412 và 9403 với hơn 130 công ty của Việt Nam, gồm nhiều doanh nghiệp xuất khẩu lớn, như Công ty CP Tekcom, Công ty TNHH MTV Gỗ Khang Đạt, Công ty TNHH Triệu Thái Sơn, Công ty Cổ phần Xây dựng và Thương mại Thái Hoàng, đưa ra biên độ cáo buộc bán phá giá từ 112,33%-133,72%.

Nguy cơ thuế bổ sung 10% theo Mục 122 hoặc các mức theo Mục 232, 301 có thể làm suy giảm sức cạnh tranh giá. Kịch bản xấu có thể khiến xuất khẩu sang Mỹ giảm với thuế trừng phạt 20% được áp dụng. Đạo luật Lacey yêu cầu kiểm soát nghiêm ngặt nguồn gốc hợp pháp, buộc chuỗi cung ứng phải chứng minh tính minh bạch.

Tại châu Âu, Quy định chống phá rừng EUDR yêu cầu xác minh lô hàng không liên quan phá rừng sau 31/12/2020, cung cấp tọa độ địa lý và báo cáo thẩm định chi tiết. Dù Việt Nam được xếp nhóm rủi ro thấp với tỷ lệ kiểm tra 1%, yêu cầu dữ liệu vẫn nghiêm ngặt. Cơ chế điều chỉnh biên giới các-bon CBAM tạo sức ép giảm phát thải từ mức 220-280 kg CO2e/m³ xuống thấp hơn 45% vào 2030 so với 2020. Lò sấy bơm nhiệt giúp cắt giảm 45% phát thải, vật liệu gỗ kỹ thuật như MDF, OSB, plywood gia tăng hiệu quả sử dụng sinh khối.

Dự báo thị trường ván gỗ công nghiệp đạt 1.584,8 triệu USD vào 2030 với CAGR 10,8% giai đoạn 2025-2030. Đa dạng hóa thị trường hướng tới Trung Đông, Ấn Độ, ASEAN thông qua RCEP giúp giảm lệ thuộc vào các thị trường truyền thống. Chuyển dịch từ OEM sang ODM, OBM tăng quyền kiểm soát giá trị thặng dư. Mục tiêu 25 tỷ USD năm 2030 gắn liền chuyển đổi xanh toàn diện, tự chủ nguyên liệu, chuẩn hóa dữ liệu, phát triển rừng gỗ lớn và tối ưu hóa hiệu suất sinh thái trên từng hecta đất rừng.