Chính sách sẽ mở đường cho điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu

Nhu cầu sử dụng điện thúc đẩy mô hình tự sản, tự tiêu

Điện mặt trời mái nhà đang chuyển dần từ một giải pháp mang tính thử nghiệm sang phương án được nhiều hộ gia đình, cơ sở sản xuất và kinh doanh cân nhắc để giảm lượng điện mua từ lưới. Tại TP.HCM, đến tháng 9/2026 có hơn 22.000 hệ thống điện mặt trời mái nhà đang vận hành. Trong đó, 6.241 hệ thống thuộc nhóm tự sản xuất, tự tiêu thụ, với tổng công suất 472 MWp. Quy mô này cho thấy nhu cầu khai thác nguồn điện tại chỗ đã hình thành một thị trường đáng kể tại đô thị có phụ tải cao.

Sự phát triển của mô hình này cũng nằm trong xu hướng tăng nhanh của thanh toán và các hình thức sử dụng năng lượng phân tán nói chung. Với điện mặt trời, lợi ích kinh tế trước hết đến từ khả năng sử dụng trực tiếp nguồn điện được tạo ra trên mái nhà vào thời điểm hệ thống phát điện mạnh nhất. Điều này đặc biệt phù hợp với những hộ gia đình, văn phòng, cơ sở dịch vụ hoặc nhà xưởng có phụ tải tập trung vào ban ngày.

Theo một tính toán tham khảo của EVN, với hộ đô thị tiêu thụ khoảng 650–750 kWh/tháng, hệ thống điện mặt trời công suất khoảng 7 kWp, trong điều kiện sử dụng phù hợp, có thể giúp giảm khoảng 40–50% lượng điện mua từ lưới vào ban ngày. Chi phí đầu tư cho hệ thống được EVN ước khoảng 60 triệu đồng và thời gian hoàn vốn khoảng 4–5 năm, tùy theo thói quen sử dụng điện và điều kiện thực tế. Đây là những con số tham khảo cho một trường hợp cụ thể, không nên xem như mức tiết kiệm hoặc thời gian hoàn vốn chung cho mọi hộ sử dụng điện.

Điểm khác của thị trường năm 2026 so với giai đoạn phát triển điện mặt trời trước đây là trọng tâm ngày càng chuyển sang hiệu quả sử dụng tại chỗ. Người đầu tư không chỉ quan tâm công suất lắp đặt mà còn phải tính toán thời điểm phát điện, phụ tải của công trình và khả năng khai thác phần điện dư. Điều này khiến bài toán đầu tư trở nên thực tế hơn: một hệ thống có công suất phù hợp với nhu cầu sử dụng có thể đem lại hiệu quả tốt hơn việc đơn thuần mở rộng quy mô lắp đặt.

Cùng với TP.HCM, Hà Nội cũng đưa điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu và giải pháp lưu trữ vào nhóm giải pháp được khuyến khích nhằm tiết kiệm năng lượng, điều chỉnh phụ tải và tăng khả năng chủ động nguồn điện. Khi chi phí thiết bị giảm so với trước và nhu cầu sử dụng điện tại các đô thị tiếp tục tăng, dư địa phát triển của mô hình này vẫn còn khá lớn.

Lưu trữ điện trở thành bài toán tiêu thụ

Sự gia tăng của điện mặt trời mái nhà cũng đặt ra yêu cầu giải quyết một vấn đề mang tính kỹ thuật và kinh tế: thời điểm phát điện không hoàn toàn trùng với thời điểm tiêu thụ. Hệ thống tạo ra nhiều điện nhất vào ban ngày, trong khi nhu cầu của hộ gia đình thường tăng vào buổi tối. Nếu không có giải pháp lưu trữ hoặc điều chỉnh phụ tải, phần điện phát ra nhưng chưa được sử dụng ngay sẽ khó được khai thác ở mức tối ưu.

Đây là lý do hệ thống lưu trữ bằng pin, hay BESS, ngày càng được quan tâm trong các phương án đầu tư điện mặt trời mái nhà. Pin cho phép chuyển một phần sản lượng điện từ thời điểm dư thừa sang thời điểm nhu cầu tăng, qua đó nâng tỷ lệ tự sử dụng và giảm lượng điện phải mua từ lưới. Tuy nhiên, hiệu quả của giải pháp này vẫn phụ thuộc vào giá thiết bị, dung lượng pin, tuổi thọ hệ thống, đặc điểm phụ tải và mức độ sử dụng điện của từng công trình.

Chính sách năm 2026 cũng tạo thêm không gian cho bài toán này. Theo Nghị định 243/2026/NĐ-CP, tỷ lệ sản lượng điện dư được bán lên hệ thống điện đối với một số trường hợp điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu được nâng từ 20% lên tối đa 50% theo điều kiện quy định. Việc điều chỉnh này giúp tăng khả năng khai thác phần điện chưa sử dụng tại chỗ, đồng thời tạo thêm lựa chọn kinh tế cho chủ đầu tư thay vì phải tính toán toàn bộ hệ thống theo hướng tự dùng tuyệt đối.

Việc phát triển điện mặt trời mái nhà không nên chỉ nhìn ở số lượng hệ thống được lắp đặt. Khi quy mô nguồn điện phân tán tăng lên, yêu cầu về an toàn điện, chất lượng thiết bị, quản lý kết nối và khả năng điều tiết phụ tải cũng trở nên quan trọng hơn. Với hộ gia đình, bài toán cần giải là lựa chọn công suất phù hợp với mức tiêu thụ thực tế. Với doanh nghiệp, cần tính đến phụ tải sản xuất, thời gian vận hành và khả năng kết hợp lưu trữ.

Điện mặt trời tự sản, tự tiêu có thể trở thành một thành phần đáng kể trong cơ cấu nguồn điện phân tán tại các đô thị. Nhưng để thị trường phát triển theo hướng hiệu quả, chính sách không chỉ cần khuyến khích lắp đặt mà còn phải tạo điều kiện cho các giải pháp lưu trữ, quản lý phụ tải và sử dụng điện thông minh. Khi đó, giá trị của điện mặt trời không nằm ở số MWp được lắp đặt, mà ở khả năng biến nguồn năng lượng tại chỗ thành lượng điện thực sự được sử dụng hiệu quả.