Giữ sắc tranh Kim Hoàng giữa nhịp sống hiện đại

Giữa không gian trưng bày ở làng Kim Hoàng, Vân Canh, Hoài Đức, nay thuộc xã Sơn Đồng (Hà Nội), những bức tranh nền đỏ được treo kín các bức tường. Trên chiếc bàn giữa phòng là giấy, lọ màu, dụng cụ in và những bản khắc gỗ. Từ các hình tượng gà, lợn quen thuộc đến tranh nhân vật, linh vật, sắc màu rực rỡ gợi lại một dòng tranh dân gian từng hiện diện trong những ngày Tết của người Việt.

Tìm lại sắc đỏ từ những bản khắc

Tranh Kim Hoàng ra đời khoảng nửa sau thế kỷ XVIII tại làng Kim Hoàng, thuộc vùng Vân Canh, Hoài Đức trước đây. Cùng với tranh Đông Hồ và Hàng Trống, dòng tranh góp phần làm phong phú đời sống nghệ thuật dân gian vùng Bắc Bộ. Nét dễ nhận biết nhất là tranh được in trên giấy đỏ son, hồng điều hoặc giấy vàng tàu, thường thể hiện những đề tài chúc tụng, cầu may và ước vọng no đủ.

Nếu tranh Đông Hồ nổi bật với các mảng màu in từ nhiều ván khắc, tranh Kim Hoàng kết hợp in nét bằng ván gỗ và tô màu thủ công. Người làm tranh in hình chính lên giấy, sau đó dùng bút hoàn thiện màu sắc, đường nét. Bởi vậy, các tác phẩm cùng một mẫu vẫn có thể mang dấu ấn riêng của bàn tay người thực hiện.

Nghề tranh từng phát triển rồi dần mai một. Trận lụt lớn năm 1915 khiến nhiều ván khắc bị cuốn trôi, hư hỏng, cùng những biến chuyển của đời sống, tranh Kim Hoàng không còn được sản xuất phổ biến và gần như thất truyền vào giữa thế kỷ XX. Khi bản khắc mất đi, việc khôi phục cũng đồng nghĩa với tìm lại một phần tri thức nghề từng đứt đoạn.

Trong số những người tham gia đưa tranh Kim Hoàng trở lại có nghệ nhân Đào Đình Chung, một người con của làng, bắt đầu hành trình khôi phục từ năm 2014. Qua cuộc trò chuyện với phóng viên, ông cho biết việc phục dựng những bản khắc theo mẫu xưa và tìm lại chất liệu giấy phù hợp là những khó khăn lớn nhất.

Khó khăn ấy không chỉ nằm ở việc chép lại hình vẽ. Một bản khắc cần giữ được thần thái của nét dân gian để khi in lên giấy, hình tượng hiện ra rõ ràng, chất giấy và nền màu cũng phải phù hợp với cách in, tô thủ công. Việc khôi phục vì thế đòi hỏi sự nghiên cứu, thử nghiệm và kiên trì, thay vì đơn thuần tái tạo một sản phẩm trang trí.

Những bản khắc và mẫu tranh đang hiện diện trong không gian làm nghề hôm nay là kết quả của quá trình nối lại kỹ thuật cũ. Giá trị của công việc không chỉ nằm ở số lượng tác phẩm được hoàn thiện, mà còn ở việc khôi phục khả năng thực hành một loại hình nghệ thuật từng có nguy cơ vắng bóng tại chính quê hương mình.

Để tranh Kim Hoàng tiếp tục hiện diện trong đời sống

Sau khi khôi phục được kỹ thuật và những mẫu tranh tiêu biểu, bài toán tiếp theo là làm sao để tranh Kim Hoàng có người biết đến, có người sử dụng và có người tiếp tục làm nghề. Bởi trong nhịp sống hiện đại, tranh dân gian không còn giữ vị trí quen thuộc trong sinh hoạt ngày Tết như trước, trong khi sản phẩm thủ công khó cạnh tranh đơn thuần bằng số lượng hay giá thành.

Bên cạnh công việc bảo tồn và chế tác, nghệ nhân Đào Đình Chung cũng có lúc kết hợp tổ chức các buổi, triển lãm, trải nghiệm để người quan tâm tìm hiểu cách làm tranh. Việc được tiếp cận bản khắc, giấy và màu vẽ giúp công chúng hình dung rõ hơn công sức phía sau mỗi tác phẩm, thay vì chỉ ngắm nhìn thành phẩm qua khung kính.

Từ góc nhìn phát triển sản phẩm văn hóa, sắc đỏ đặc trưng, câu chuyện làng nghề và kỹ thuật in kết hợp tô màu thủ công là những yếu tố tạo nên bản sắc riêng của tranh Kim Hoàng. Những giá trị ấy mở ra khả năng đưa tranh đến với những người sưu tầm, khách tham quan, người tìm quà tặng mang dấu ấn văn hóa. Dẫu vậy, mở rộng sự hiện diện của sản phẩm cần đi cùng việc giữ được đặc trưng nghệ thuật, tránh để tranh chỉ còn là hình ảnh trang trí tách rời nguồn cội.

Với ông Chung, điều được đặt lên hàng đầu là không để dòng tranh quý tiếp tục mai một. Theo chia sẻ của ông, mong muốn trong thời gian tới là truyền lại kỹ thuật làm tranh cho con cháu và những người trẻ trong làng, để nghề có lớp người tiếp nối. Đó vừa là trăn trở của một người gắn bó với tranh Kim Hoàng, vừa gợi ra yêu cầu lâu dài đối với công cuộc bảo tồn: cần có người thực hành, chứ không chỉ có những bức tranh được lưu giữ.

Từ những tấm giấy đỏ, lọ màu và bản khắc gỗ trong gian phòng nhỏ, câu chuyện về tranh Kim Hoàng cho thấy sức sống của di sản không tự nhiên trở lại. Nó được nuôi dưỡng bằng công sức phục dựng, bằng việc đưa sản phẩm tiếp cận công chúng và bằng quyết tâm trao truyền tri thức cho thế hệ kế tiếp. Giữ sắc đỏ Kim Hoàng, vì thế, cũng là giữ cho một nét văn hóa của làng quê Hà Nội có cơ hội bước tiếp trong đời sống hôm nay.