Hội thảo xây dựng chương trình Quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo tại địa phương

Phát biểu lễ khai mạc sự kiện, ông Hoàng Ngọc Nhân - Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ, Bộ Khoa học và Công nghệ, để trở thành một Quốc gia khởi nghiệp, Việt Nam cần nhìn lại những kinh nghiệm quốc tế, nhận diện bối cảnh đặc thù, và đề ra chiến lược dài hạn, trong đó tinh thần đổi mới sáng tạo phải trở thành lối sống của toàn dân. 

Năm 2026 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong hành trình phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo, hệ thống doanh nghiệp công nghệ và mạng lưới các cơ sở ươm tạo công nghệ (Hệ sinh thái) của Việt Nam, khi đất nước đang nỗ lực để trở thành một trung tâm đổi mới trong khu vực Đông Nam Á. Trong bối cảnh toàn cầu, hệ sinh thái khởi nghiệp đã trở thành động lực chính thúc đẩy đổi mới và tăng trưởng kinh tế, với các quốc gia như Hoa Kỳ, Israel và Singapore dẫn đầu nhờ vào việc xây dựng và duy trì các báo cáo định kỳ về tình hình phát triển của hệ sinh thái.

Tuy nhiên, tại Việt Nam, việc thiếu hụt dữ liệu định kỳ và cập nhật về tình hình phát triển của hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo, hệ thống doanh nghiệp công nghệ, mạng lưới cơ sở ươm tạo công nghệ đang là một rào cản lớn.

Theo Báo cáo Global Startup Ecosystem Index 2025 của Startup Blink, Việt Nam xếp hạng thứ 50 trên thế giới, một vị trí còn khiêm tốn so với tiềm năng thực sự của đất nước. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có một cơ sở dữ liệu lớn để thu thập, theo dõi, đánh giá và thúc đẩy sự phát triển của hệ sinh thái. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu không chỉ giúp cung cấp bức tranh toàn cảnh về tình hình hiện

tại theo thời gian thực mà còn là cơ sở để đánh giá hiệu quả của các chính sách hỗ trợ từ chính phủ.

Ví dụ, Israel, một quốc gia có hệ sinh thái khởi nghiệp mạnh mẽ, đã sử dụng các báo cáo định kỳ, cơ sở dữ liệu để điều chỉnh chính sách, từ đó thu hút đầu tư và thúc đẩy sự phát triển của các startup công nghệ cao.

hệ sinh thái khởi nghiệp không chỉ là đếm số lượng vườn ươm, quỹ đầu tư hay doanh nghiệp có bằng sáng chế. Ở tầng sâu hơn, đó là việc hiểu cách mạng lưới các tổ chức - doanh nghiệp, nhà đầu tư, trường đại học, chính quyền và cộng đồng đổi mới sáng tạo tương tác, tạo ra dòng chảy tri thức và nguồn lực nuôi dưỡng lẫn nhau.

PEEI kế thừa nhiều mô hình quốc tế, nhưng được điều chỉnh cho phù hợp với bối cảnh Việt Nam. PEEI có 50 chỉ số với tám trụ cột phản ánh hạ tầng hỗ trợ, chuỗi giá trị của khởi nghiệp sáng tạo, từ đầu vào (thể chế, vốn, hạ tầng) – quá trình (dịch vụ, kết nối) – cho đến kết quả khởi nghiệp (thị trường, kết quả) đem lại cách nhìn tổng thể về hệ sinh thái của từng địa phương. Các trụ cột được chấm theo thang 100 điểm và có trọng số ngang nhau, với mục tiêu đảm bảo bức tranh cân bằng, không để một chỉ số lấn át và làm sai lệch kết quả.

Với cách tính này, bộ chỉ số cho phép các địa phương so sánh, học hỏi, từ đó thúc đẩy tầm nhìn và sự cạnh tranh giữa các địa phương, nhất là những nơi đặt ra mục tiêu tăng trưởng nhanh và đang nỗ lực thu hút các nguồn lực trong nước cũng như quốc tế. Song song với đó, bộ chỉ số cũng giúp tăng cường các liên kết vùng, khi những địa phương gần nhau có thể đánh giá sự cộng hưởng và khác biệt thông qua các chỉ số để tìm kiếm cơ hội hợp tác.

Tuy nhiên, cũng như mọi bộ chỉ số ở Việt Nam, thách thức nhất khi xây dựng PEEI là dữ liệu "đúng, đủ, sạch, sống" để tính toán. Một số dữ liệu tính toán có thể được lấy từ những dữ liệu thống kê sẵn có của Tổng cục Thống kê, Bộ GD&ĐT, Bộ KH&CN, chỉ số PCI, chỉ số PAPI, chỉ số PII v.v... Tuy nhiên, vẫn còn thiếu nhiều dữ liệu, như thông tin về các dòng vốn đầu tư, số thương vụ, hoặc cảm nhận của doanh nghiệp khởi nghiệp trong và ngoài nước. Để các công cụ đo lường như PEEI thực sự phát huy hiệu quả, trong những năm tiếp theo, Việt Nam cần chuẩn hóa nguồn dữ liệu, bổ sung các chỉ số về đổi mới công nghệ và tăng cường năng lực phân tích dữ liệu cấp tỉnh. Để giải quyết vấn đề đó một cách triệt để để đảm bảo tính Sống của dữ liệu. Hội thảo cũng đưa ra một cách tiếp cận không những kỷ thuật mà còn ở phạm trù kinh tế xã hội. 

Tại Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới, trong đó khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực chính, mang tính đột phá để phát triển lực lượng sản xuất hiện đại, nâng cao năng suất lao động và năng lực cạnh tranh quốc gia. Tuy nhiên, để những chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước thực sự đi vào đời sống của từng người dân, từng hộ gia đình, từng doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ tại cơ sở, cần có một “điểm chạm” cụ thể, gần dân, sát doanh nghiệp - nơi tri thức, công nghệ và chính sách được chuyển hóa thành dịch vụ, giải pháp và giá trị kinh tế thiết thực hằng ngày.

Phương án mạng lưới Tech Station được xây dựng nhằm hình thành một hệ sinh thái Tri thức - Kinh tế - Công nghệ toàn diện ngay tại cấp phường, xã, nơi các trạm công nghệ đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp đóng vai trò trung tâm kết nối giữa chính quyền, doanh nghiệp, nhà khoa học và người dân, biến TSC từ một trạm hỗ trợ kỹ thuật thuần túy thành một thiết chế hạ tầng mềm phục vụ phát triển kinh tế - xã hội theo chiều sâu.

Nền tảng lý luận của Tech Station: Tăng trưởng kinh tế của một quốc gia, một địa phương có thể được thúc đẩy theo hai hướng: tăng trưởng ngoại sinh (exogenous growth), dựa vào các yếu tố đầu vào truyền thống như vốn, lao động phổ thông, tài nguyên và tiến bộ công nghệ được xem là yếu tố bên ngoài, không chịu tác động của chính sách trong nước (theo mô hình tăng trưởng tân cổ điển của Robert Solow); và tăng trưởng nội sinh (endogenous growth), trong đó công nghệ, tri thức và năng lực đổi mới sáng tạo được tạo ra một cách chủ động, có chủ đích ngay bên trong nền kinh tế và trở thành động lực tăng trưởng dài hạn.

Lý thuyết tăng trưởng nội sinh, gắn liền với công trình của nhà kinh tế học - nhà toán học Paul Romer (giải Nobel Kinh tế năm 2018), chỉ ra rằng tri thức và ý tưởng có đặc tính phi cạnh tranh: một ý tưởng có thể được sử dụng đồng thời bởi nhiều chủ thể mà không làm giảm giá trị sử dụng của nó, từ đó tạo ra hiệu ứng lan tỏa và lợi suất tăng dần theo quy mô khi tri thức được đầu tư, tích lũy và chia sẻ rộng rãi. Cùng với đó, lý thuyết vốn con người của Robert Lucas khẳng định đầu tư vào giáo dục, đào tạo và kỹ năng của con người là động lực trực tiếp, bền vững nhất của tăng trưởng dài hạn. 

Do đó, Tổ hợp Tech Station Cấp xã/phường không những là nơi sinh ra tri thức, đổi mới sáng tạo mà là mạng lưới truyền tải tri thức và lan toả đổi mới sáng tạo theo lý thuyết Tràn tri thức (Knowledge Spillover).

Ba trụ cột của kinh tế nội sinh từ cơ sở: Trên nền tảng lý luận đó, Phương án xác định kinh tế nội sinh của địa phương cần được phát triển dựa trên ba trụ cột có quan hệ chặt chẽ với nhau:

Trụ cột con người: Nâng cao năng lực cho nguồn nhân lực tại chỗ, trang bị kiến thức và kỹ năng mới (kỹ năng số, kỹ năng nghề, kỹ năng khởi nghiệp) cho người dân và doanh nghiệp, để chính con người tại địa bàn trở thành chủ thể tạo ra tri thức và giá trị mới, thay vì chỉ tiếp nhận thụ động.

Trụ cột đổi mới sáng tạo và ứng dụng công nghệ: Năng lực nội sinh được hình thành và phát triển dựa trên hoạt động nghiên cứu, phát triển và ứng dụng công nghệ, đưa khoa học công nghệ vào đời sống theo nhiều hình thức đa dạng, phong phú như thông qua các mô hình khởi nghiệp, mô hình kinh doanh mới và các giải pháp công nghệ phục vụ an sinh xã hội được thử nghiệm, ươm tạo và nhân rộng ngay tại trạm.

Trụ cột tri thức: Chủ động hấp thụ, chuyển giao tri thức, công nghệ từ bên ngoài (từ trung ương, từ các trung tâm đổi mới sáng tạo, từ mạng lưới chuyên gia trong và ngoài nước), kết hợp với tri thức nội sinh được tích lũy từ thực tiễn địa phương, để từng bước làm chủ công nghệ, làm chủ chuỗi giá trị, nâng cao hàm lượng tri thức trong sản phẩm, dịch vụ thay vì tiếp tục dựa vào lợi thế nhân công giá rẻ và tiêu hao vật tư, tài nguyên như mô hình tăng trưởng theo chiều rộng trước đây. Ba trụ cột nêu trên cho thấy yêu cầu phải chuyển đổi mô hình kinh tế - xã hội từ tăng trưởng theo chiều rộng sang tăng trưởng theo chiều sâu, lấy tri thức, công nghệ và con người làm động lực trung tâm. Đây cũng chính là kết luận cốt lõi được rút ra từ lý thuyết tăng trưởng nội sinh: muốn tăng trưởng nhanh và bền vững, một nền kinh tế dù ở quy mô quốc gia hay quy mô một phường, xã đều cần chủ động đầu tư, tạo lập và lan tỏa tri thức, công nghệ ngay trong lòng nền kinh tế đó.

Vì vậy, Các doanh nghiệp nhỏ và vừa, hợp tác xã, hộ kinh doanh, nhóm khởi nghiệp và tổ chức tại địa phương đang có nhu cầu ngày càng lớn về ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số, đổi mới sản phẩm, tiếp cận thị trường và phát triển năng lực kinh doanh trên các nền tảng số. Tuy nhiên, phần lớn các đơn vị này chưa có đủ nguồn lực để tự đầu tư phòng thử nghiệm, thiết bị tạo mẫu, không gian đào tạo, hạ tầng trình diễn công nghệ hoặc studio livestream chuyên nghiệp.

Từ những luận cứ trên, việc thiết lập các trạm công nghệ đổi mới sáng tạo khởi nghiệp (TechStation) ở cấp cơ sở (phường, xã) là một yêu cầu cấp thiết, đóng vai trò là điểm chạm chất lượng để truyền tải, kết nối tri thức, công nghệ và chính sách vào đời sống của người dân và hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp. Techstation không chỉ là nơi hỗ trợ kỹ thuật, mà là hạ tầng nội sinh của tăng trưởng - nơi biến chủ trương lớn thành hành động cụ thể, biến tri thức thành sản phẩm, dịch vụ và sinh kế cho mọi người, mọi nhà.