Hợp tác xã đưa sở hữu trí tuệ vào chiến lược tăng trưởng

Bảo hộ thương hiệu và giá trị

Với nhiều HTX, tài sản trí tuệ không chỉ là một nhãn hiệu được đăng ký. Đó còn có thể là kiểu dáng bao bì, quy trình sản xuất, sáng kiến kỹ thuật, câu chuyện sản phẩm, chỉ dẫn địa lý hay uy tín gắn với vùng nguyên liệu. Khi những giá trị này chưa được nhận diện và bảo vệ đúng mức, HTX có thể mất lợi thế ngay trên chính thị trường do mình tạo dựng.

Điều này càng đáng lưu ý khi hoạt động kinh doanh chuyển mạnh sang môi trường số. Một sản phẩm được quảng bá rộng rãi nhưng thiếu cơ chế bảo hộ có nguy cơ bị sao chép tên gọi, hình ảnh, bao bì hoặc lợi dụng uy tín. Vì vậy, đăng ký sở hữu trí tuệ cần được xem là một quyết định kinh doanh ngay từ khi HTX xây dựng sản phẩm, thay vì chờ đến lúc thương hiệu đã phát sinh tranh chấp.

Thực tế tại Vĩnh Long cho thấy quy mô phát triển sản phẩm đã đặt ra yêu cầu lớn hơn đối với quản trị thương hiệu. Tỉnh có 977 sản phẩm OCOP của 474 chủ thể, trong đó 94 chủ thể là HTX và 12 chủ thể thuộc các tổ hợp tác. Tuy nhiên, việc hoàn thiện hồ sơ, đăng ký nhãn hiệu và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ vẫn chưa đồng đều. Khoảng cách này cho thấy số lượng sản phẩm tăng nhanh chưa đồng nghĩa với việc giá trị thương hiệu được bảo vệ tương xứng.

Ở Lâm Đồng, bức tranh tương tự được phản ánh rõ hơn qua tỷ lệ bảo hộ. Hiện tỉnh có 941 sản phẩm OCOP của 527 chủ thể, nhưng mới khoảng 110 chủ thể đăng ký chứng nhận nhãn hiệu, tương đương hơn 20%. Trong khi đó, địa phương đã hình thành 96 nhãn hiệu cộng đồng, gồm 42 nhãn hiệu chứng nhận, 49 nhãn hiệu tập thể và 5 chỉ dẫn địa lý.

Những con số này cho thấy dư địa rất lớn nhưng cũng cảnh báo rằng tốc độ phát triển sản phẩm đang nhanh hơn tốc độ xây dựng hàng rào pháp lý cho thương hiệu. Đây chính là điểm cần thay đổi trong tư duy quản trị HTX. Sở hữu trí tuệ không nên đứng riêng ở bộ phận pháp lý hay xúc tiến thương mại mà phải gắn với kế hoạch sản xuất, tiêu chuẩn chất lượng, đầu tư công nghệ, xây dựng thương hiệu và chiến lược thị trường.

Giữ giá trị thương hiệu tại địa phương

Khai thác thực tế quyền sở hữu trí tuệ đóng vai trò quyết định hiệu quả kinh tế của hợp tác xã. An Giang đã triển khai kế hoạch phát triển tài sản trí tuệ giai đoạn mới từ tháng 5/2026, đặt mục tiêu hỗ trợ bảo hộ khoảng 90 tài sản trí tuệ và nâng tổng số sản phẩm OCOP từ 613 sản phẩm hiện tại lên thêm ít nhất 50 sản phẩm trong năm 2026. Tỉnh tích hợp trực tiếp sở hữu trí tuệ với chuyển đổi số, tiêu biểu như mô hình tại Hợp tác xã GAP Cù Lao Giêng ứng dụng nhật ký điện tử trên 200 ha kết hợp mã QR truy xuất nguồn gốc để xác thực chất lượng với các đối tác chuỗi cung ứng.

Tương tự, Tây Ninh thúc đẩy kế hoạch giai đoạn 2026–2030 với mục tiêu bảo hộ ít nhất 1.000 nhãn hiệu, 30 sáng chế hoặc giải pháp hữu ích, 30 kiểu dáng công nghiệp và đánh giá thêm 213 sản phẩm OCOP từ 3 sao trở lên. Tại Gia Lai, việc tích hợp sở hữu trí tuệ vào quản trị được cụ thể hóa qua mô hình Hợp tác xã Nông nghiệp và Dịch vụ Lam Anh liên kết 492 hộ dân trên 300 ha cà phê tiêu chuẩn 4C, UTZ, hữu cơ gắn liền thương hiệu Slar Land Coffee và chỉ dẫn địa lý "Cà phê Gia Lai". Hợp tác xã Nam Yang cũng phát triển thành công 5 sản phẩm OCOP 5 sao quốc gia, mở rộng thị trường xuất khẩu nhờ bảo hộ nhãn hiệu và truy xuất nguồn gốc.

Điểm chung đang hình thành là sở hữu trí tuệ không còn được nhìn như chi phí pháp lý mà dần trở thành một dạng vốn đầu tư dài hạn của HTX. Việc chủ động hành động này giúp phân biệt sản phẩm, bảo vệ uy tín, tạo niềm tin với đối tác và quan trọng hơn là tạo cơ sở để thương mại hóa giá trị.

Việc đơn giản hóa một số thủ tục đăng ký, duy trì và khai thác quyền sở hữu trí tuệ được kỳ vọng giảm chi phí, tạo thuận lợi hơn cho các HTX trong quá trình xác lập và quản lý tài sản của mình. Vấn đề còn lại là HTX phải thay đổi tư duy và cách quản lý. Khi đó, HTX có thể bảo vệ và khai thác giá trị để sản phẩm địa phương giữ được giá trị trong chuỗi và đi xa hơn trên thị trường trong nước cũng như quốc tế.