Khi thương hiệu tỷ đô “mất bò mới lo làm chuồng”: Góc nhìn về quản trị sở hữu trí tuệ từ những tranh chấp điển hình tại Việt Nam

Điều đáng nói là ngay cả nhiều doanh nghiệp lớn tại Việt Nam cũng từng phải trả giá đắt vì không quản trị tốt tài sản sở hữu trí tuệ của mình. Những tranh chấp thương hiệu kéo dài không chỉ gây thiệt hại tài chính mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng tới uy tín, chiến lược phát triển và vị thế trên thị trường quốc tế.

Theo Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025, tư duy quản trị SHTT đã có sự thay đổi rõ rệt khi tài sản trí tuệ không còn chỉ được nhìn nhận như “quyền cần bảo vệ”, mà được xem là tài sản kinh doanh cần được kiểm kê, quản trị và khai thác một cách hệ thống. Đây được xem là bước chuyển lớn trong tư duy pháp lý và quản trị doanh nghiệp hiện đại.

Những bài học đắt giá từ thực tiễn

Một trong những vụ việc điển hình thường được nhắc tới là tranh chấp thương hiệu cà phê của Trung Nguyên tại thị trường quốc tế. Trong giai đoạn đầu mở rộng ra nước ngoài, doanh nghiệp đã gặp khó khăn khi nhãn hiệu “Trung Nguyên” bị đối tác đăng ký trước tại một số quốc gia. Điều này khiến doanh nghiệp phải mất nhiều năm theo đuổi thủ tục pháp lý để giành lại quyền sở hữu thương hiệu, đồng thời ảnh hưởng tới chiến lược nhượng quyền và phát triển thị trường quốc tế.

Hậu quả lớn nhất của những trường hợp như vậy không chỉ nằm ở chi phí pháp lý. Khi doanh nghiệp không nắm chắc quyền sở hữu thương hiệu tại thị trường mục tiêu, nguy cơ mất quyền khai thác thương mại là hoàn toàn có thể xảy ra. Trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp buộc phải đàm phán mua lại thương hiệu với chi phí rất lớn hoặc chấp nhận sử dụng tên gọi khác, kéo theo việc đánh mất giá trị nhận diện đã xây dựng nhiều năm.

Một trường hợp khác từng gây chú ý là tranh chấp liên quan tới thương hiệu nước mắm “Phú Quốc”. Đây là ví dụ điển hình cho việc tài sản trí tuệ gắn với chỉ dẫn địa lý và thương hiệu vùng miền nếu không được bảo hộ đồng bộ ở thị trường quốc tế sẽ rất dễ bị chiếm dụng. Tại một số quốc gia, tên gọi “Phú Quốc” từng bị doanh nghiệp nước ngoài đăng ký bảo hộ trước, gây khó khăn cho hoạt động xuất khẩu của các doanh nghiệp sản xuất nước mắm Việt Nam.

Vụ việc này cho thấy trong bối cảnh hội nhập, việc chậm đăng ký bảo hộ quốc tế có thể khiến doanh nghiệp Việt mất quyền sử dụng chính tên tuổi gắn liền với sản phẩm truyền thống của mình ngay trên thị trường nước ngoài.

Không chỉ các doanh nghiệp sản xuất, nhiều thương hiệu bán lẻ và công nghệ cũng từng đối mặt với rủi ro tương tự. Một số doanh nghiệp tập trung mạnh vào mở rộng kinh doanh nhưng lại thiếu cơ chế quản trị tài sản trí tuệ nội bộ, dẫn tới tình trạng nhãn hiệu được sử dụng nhưng chưa đăng ký đầy đủ, quyền sở hữu giữa cá nhân sáng lập và pháp nhân doanh nghiệp không rõ ràng hoặc thiếu cơ chế kiểm soát tài sản sáng tạo do nhân sự nội bộ tạo ra.

Khi phát sinh tranh chấp giữa cổ đông, đối tác hoặc nhân sự chủ chốt, những “lỗ hổng” này có thể biến thành rủi ro pháp lý nghiêm trọng. Không ít doanh nghiệp đã phải đổi tên thương hiệu, tái cấu trúc hệ thống nhận diện hoặc đối mặt với các vụ kiện kéo dài chỉ vì thiếu chiến lược quản trị SHTT từ đầu.

Sở hữu trí tuệ không còn là “chi phí”, mà là tài sản chiến lược

Trong nền kinh tế số hiện nay, giá trị của doanh nghiệp ngày càng nằm nhiều ở tài sản vô hình như thương hiệu, dữ liệu khách hàng, phần mềm, quy trình vận hành, bí mật kinh doanh hay các kết quả nghiên cứu phát triển (R&D). Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp vẫn chưa xây dựng được hệ thống quản trị tập trung cho các tài sản này.

Trên thực tế, không ít doanh nghiệp chỉ quan tâm đến SHTT khi xảy ra tranh chấp hoặc khi cần gọi vốn đầu tư. Đây là tư duy mang tính bị động và tiềm ẩn nhiều rủi ro. Bởi nếu tài sản trí tuệ không được ghi nhận, kiểm kê và quản lý bài bản ngay từ đầu, doanh nghiệp sẽ rất khó chứng minh quyền sở hữu khi phát sinh tranh chấp.

Chính vì vậy, quy định mới của Luật SHTT 2025 về việc lập danh mục quản trị quyền sở hữu trí tuệ nội bộ được xem là một thay đổi mang tính định hướng quan trọng. Quy định này thúc đẩy doanh nghiệp xây dựng hệ thống “kiểm kê tài sản trí tuệ” giống như cách quản trị tài sản hữu hình.

Thông qua hệ thống này, doanh nghiệp có thể xác định tài sản nào cần đăng ký bảo hộ, tài sản nào có khả năng thương mại hóa và tài sản nào cần tiếp tục đầu tư để nâng cao giá trị. Đồng thời, đây cũng là cơ sở giúp doanh nghiệp minh bạch hóa tình trạng pháp lý của tài sản trí tuệ trong các hoạt động gọi vốn, M&A hoặc hợp tác chiến lược.

Cái giá của việc xem nhẹ quản trị SHTT

Nhìn từ các vụ tranh chấp thương hiệu nổi tiếng, có thể thấy hậu quả của việc quản trị SHTT yếu kém thường rất lớn:

• Mất quyền sử dụng thương hiệu tại thị trường quốc tế;
• Tốn kém chi phí kiện tụng và mua lại nhãn hiệu;
• Giảm uy tín doanh nghiệp và niềm tin khách hàng;
• Gián đoạn chiến lược mở rộng kinh doanh;
• Ảnh hưởng tới hoạt động gọi vốn và định giá doanh nghiệp;
• Phát sinh tranh chấp giữa cổ đông, nhà sáng lập và đối tác.

Trong nhiều trường hợp, thiệt hại lớn nhất không nằm ở tiền bạc mà là việc doanh nghiệp đánh mất lợi thế cạnh tranh và cơ hội thị trường đã mất nhiều năm xây dựng.

Từ “bảo vệ quyền” sang “quản trị tài sản”

Có thể thấy rằng Luật SHTT 2025 đang phản ánh rõ xu hướng mới của nền kinh tế tri thức: tài sản trí tuệ phải được quản trị như một loại tài sản chiến lược của doanh nghiệp.

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng khốc liệt, doanh nghiệp không thể chỉ đăng ký nhãn hiệu theo kiểu đối phó hoặc xử lý tranh chấp khi sự việc đã xảy ra. Điều cần thiết hơn là xây dựng một hệ thống quản trị tài sản trí tuệ bài bản, xuyên suốt từ khâu nhận diện, đăng ký bảo hộ, khai thác thương mại cho tới kiểm soát rủi ro pháp lý.

Những bài học từ các tranh chấp thương hiệu lớn tại Việt Nam cho thấy rõ một thực tế: trong thời đại kinh tế số, tài sản trí tuệ không còn là “phần phụ” của doanh nghiệp, mà chính là một trong những nền tảng cốt lõi tạo nên giá trị và sức mạnh cạnh tranh bền vững.