Kỳ 2: Khi điều kiện sống thay đổi - Tết bước vào không gian mới

Từ nửa sau thế kỷ XX, đặc biệt là giai đoạn đổi mới, xã hội Việt Nam chứng kiến những biến đổi sâu sắc về phương thức sản xuất và tổ chức đời sống. Nông nghiệp không còn là lĩnh vực duy nhất chi phối sinh hoạt xã hội; công nghiệp, dịch vụ và kinh tế đô thị dần trở thành động lực chính. Trong bối cảnh đó, Tết - vốn được xây dựng trên nền tảng xã hội nông nghiệp - bắt đầu bước ra khỏi không gian truyền thống của mình. Sự thay đổi này không diễn ra đột ngột, mà âm thầm, từng bước, thông qua những điều rất cụ thể trong đời sống hằng ngày.

Khi Tết không còn là “mùa đủ đầy hiếm hoi”

Trong xã hội truyền thống, Tết gắn với sự đủ đầy sau một năm thiếu thốn. Bánh chưng, thịt mỡ, mâm cỗ ngày Tết từng là những hình ảnh biểu trưng cho thành quả lao động và sự no ấm hiếm hoi. Tuy nhiên, khi nền kinh tế phát triển, đời sống vật chất được cải thiện, những biểu tượng ấy dần mất đi tính độc quyền của Tết.

Ngày nay, bánh chưng có thể mua quanh năm, thực phẩm không còn phụ thuộc vào mùa vụ, và khái niệm “ăn Tết” theo nghĩa vật chất đã không còn giữ vai trò trung tâm. Điều này khiến nhiều người có cảm giác Tết “nhạt” hơn, nhưng thực chất, đó là dấu hiệu cho thấy Tết đang rời khỏi vai trò đáp ứng nhu cầu sinh tồn để chuyển sang đáp ứng nhu cầu tinh thần.

Ông Nguyễn Thế Dương - Nhà nghiên cứu Văn hóa nhận xét: “Khi xã hội thoát khỏi khan hiếm, Tết không còn gánh nặng ‘phải đủ đầy’. Lúc này, Tết buộc phải tìm ý nghĩa mới nếu muốn tiếp tục tồn tại”.

Cùng với sự thay đổi về vật chất là sự thay đổi trong cách chuẩn bị Tết. Nếu trước đây, chuẩn bị Tết là một quá trình kéo dài, đòi hỏi nhiều công sức và sự tham gia của cả gia đình, thì ngày nay, quá trình này được rút ngắn đáng kể.

Hàng hóa sẵn có, dịch vụ phát triển giúp nhiều công việc vốn mang tính “nghi lễ” được giản lược hoặc thuê ngoài. Không ít gia đình lựa chọn tổ chức Tết đơn giản, hạn chế mâm cao cỗ đầy, tập trung vào những bữa ăn gọn nhẹ.

Sự giản lược này từng bị nhìn nhận như dấu hiệu của sự mai một, nhưng từ góc độ xã hội học, đó là phản ứng hợp lý trước nhịp sống hiện đại. Khi thời gian trở thành nguồn lực khan hiếm, con người có xu hướng cắt giảm hình thức để giữ lại phần cốt lõi.

Anh Đào Đức Huy, lao động trong khu công nghiệp Sài Đồng, Hà nội chia sẻ: “Cả năm làm việc theo ca, Tết chỉ mong được nghỉ ngơi vài ngày. Nếu Tết quá nhiều việc phải lo, thì cảm giác mệt còn nhiều hơn vui”.

Một nghịch lý thú vị của Tết hiện đại là dù không còn thiếu thốn, nhiều gia đình vẫn duy trì việc gói bánh chưng. Tuy nhiên, động cơ đã thay đổi.

Nếu trước đây, gói bánh là để có cái ăn, thì nay, đó là cách để tạo không khí Tết và giữ lại một phần ký ức gia đình. Việc gói bánh trở thành nghi thức mang tính biểu tượng, giúp các thế hệ có cơ hội ngồi lại bên nhau trong một nhịp sống ngày càng phân mảnh.

Điều này cho thấy Tết không mất đi, mà đang dịch chuyển từ chức năng vật chất sang chức năng tinh thần. Những gì từng là nhu cầu nay trở thành biểu tượng; những gì từng là bắt buộc nay trở thành lựa chọn có ý thức.

Sự dịch chuyển của không gian Tết

Một thay đổi lớn khác của Tết hiện đại là sự dịch chuyển không gian. Trong xã hội truyền thống, Tết gắn chặt với làng quê - nơi cư trú ổn định của đại đa số người dân. Ngày nay, quá trình đô thị hóa và di cư lao động khiến hàng triệu người sống xa quê.

Tết vì thế trở thành thời điểm di chuyển quy mô lớn, khi người lao động, sinh viên tìm cách trở về nhà sau một năm xa cách. Tuy nhiên, cũng chính trong bối cảnh đó, xuất hiện xu hướng mới: đón Tết ngoài không gian truyền thống.

Du lịch Tết, đón Tết tại đô thị hoặc ở một địa điểm khác với quê nhà không còn là hiện tượng cá biệt. Với nhiều gia đình trẻ, Tết là khoảng thời gian nghỉ ngơi, thay vì chỉ là chuỗi ngày thực hiện nghi lễ.

Anh Nguyễn Đức Thiện, một doanh nhân trẻ đang sống ở Hà Nội cho biết: “Với bố mẹ tôi, Tết là phải về quê đủ ngày. Nhưng với tôi, Tết quan trọng là được ở bên gia đình, dù ở đâu”.

Sự chuyển dịch từ gia đình lớn sang gia đình hạt nhân cũng tác động mạnh đến Tết. Trong gia đình truyền thống, Tết là dịp tập hợp đông đủ nhiều thế hệ, với vai trò và thứ bậc rõ ràng. Trong gia đình hiện đại, quy mô nhỏ hơn, các mối quan hệ linh hoạt hơn.

Điều này khiến nhiều nghi lễ mang tính dòng họ dần thu hẹp, trong khi các hoạt động mang tính cá nhân và gia đình nhỏ được đề cao. Tết vì thế trở nên “nhẹ” hơn về nghi thức, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về cách duy trì sự kết nối liên thế hệ.

Ông Phạm Hoàng Giang, 75 tuổi, đang sống tại Thanh Hóa bày tỏ: “Con cháu bây giờ bận rộn, không giữ được Tết như xưa. Nhưng chỉ cần chúng còn nhớ về, còn về thắp hương cho tổ tiên, thì Tết vẫn còn”.

Tất cả những thay đổi trên cho thấy Tết hiện đại đang ở trạng thái chuyển tiếp. Nó không còn hoàn toàn thuộc về không gian nông nghiệp, nhưng cũng chưa tách rời khỏi nền tảng truyền thống. Tết vừa thích nghi với đời sống mới, vừa mang theo những giá trị cũ.

Sự chuyển tiếp này tất yếu tạo ra cảm giác chênh vênh và tranh luận. Tuy nhiên, thay vì đặt câu hỏi “Tết có còn hay không”, có lẽ điều cần thiết hơn là nhìn nhận Tết như một thực thể sống, luôn vận động cùng xã hội.

Chính từ trạng thái chuyển tiếp này, Tết bước sang một câu hỏi lớn hơn: trong bối cảnh hiện đại, điều gì của Tết cần được giữ lại, điều gì có thể thay đổi, và giữ bằng cách nào? Đó sẽ là nội dung được tiếp tục phân tích trong kỳ cuối của loạt bài. 

https://doanhnghiepthuonghieu.vn/ky-1-tet-tu-nen-van-minh-lua-nuoc-hinh-thanh-mot-he-gia-tri-van-hoa1-p67909.html