Lúa phát thải thấp: Đồng bằng sông Hồng vào guồng chuyển đổi xanh

Từ chính sách đến thực tiễn đồng ruộng

Ngày 26/2, tại Hợp tác xã Hữu Chung (xã Tân An, TP. Hải Phòng), Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phối hợp với Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI), Sở Nông nghiệp và Môi trường Hải Phòng cùng các đối tác trong nước và quốc tế tổ chức Lễ khởi động mô hình canh tác lúa hiệu quả cao, phát thải thấp, gắn với trình diễn công nghệ cơ giới hóa gieo sạ hàng kết hợp vùi phân.

Sự kiện tại Hải Phòng là điểm thứ ba trong chuỗi ba mô hình triển khai tại Đồng bằng sông Hồng vụ Đông Xuân năm 2026, sau Hưng Yên (ngày 10/2/2026) và Ninh Bình ( ngày 24/2/2026). Các hoạt động nằm trong khuôn khổ Đề án "Sản xuất giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025–2035, tầm nhìn đến năm 2050", với sự hỗ trợ của Dự án "Sử dụng phân bón đúng" (Fertilize Right) do Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA) tài trợ.

Phát biểu tại lễ khởi động, ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, việc triển khai ba mô hình thí điểm tại Đồng bằng sông Hồng nhằm hỗ trợ xây dựng và hoàn thiện quy trình kỹ thuật canh tác lúa phát thải thấp phù hợp với điều kiện sinh thái phía bắc.

Theo ông, các giải pháp như cơ giới hóa gieo sạ hàng kết hợp vùi phân, sử dụng phân bón hợp lý, quản lý nước theo phương pháp tưới ngập-khô xen kẽ, quản lý dịch hại tổng hợp và thực hành canh tác bền vững sẽ góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất, giảm chi phí và hạn chế phát thải khí nhà kính.

Đáng chú ý, các mô hình trong vụ Đông Xuân 2026 sẽ cung cấp cơ sở thực tiễn quan trọng để xây dựng và hoàn thiện hệ thống đo lường-báo cáo-thẩm định phát thải (MRV) trong sản xuất lúa. Đây là nền tảng kỹ thuật quan trọng giúp ngành lúa gạo Việt Nam từng bước nâng cao năng lực cạnh tranh và đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập sâu rộng.

Đòn bẩy kỹ thuật then chốt

Tại Hải Phòng, mô hình được triển khai trên diện tích 2 ha tại Hợp tác xã Hữu Chung, sử dụng giống lúa VNR20 với lượng giống gieo sạ khoảng 45 kg/ha. Trọng tâm của mô hình là áp dụng cơ giới hóa gieo sạ hàng kết hợp vùi phân bằng máy, cùng nguyên tắc bón phân "4 đúng", quản lý nước theo phương pháp ướt-khô xen kẽ (AWD) và quản lý dịch hại tổng hợp (IPM).

Gieo sạ theo hàng bằng máy cho phép kiểm soát mật độ ngay từ đầu vụ, giúp cây lúa sinh trưởng đồng đều. Phân được vùi trực tiếp xuống đất cùng thời điểm gieo sạ làm tăng hiệu quả hấp thu dinh dưỡng, giảm thất thoát và hạn chế phát thải khí nhà kính. Nhờ đó, mô hình góp phần giảm lượng giống, giảm số lần bón phân, tiết kiệm nước tưới và công lao động.

Thực tế từ các mô hình tại Đồng bằng sông Cửu Long cho thấy giải pháp này vừa giảm phát thải, vừa giảm chi phí giống, phân bón và công cấy, đồng thời vẫn bảo đảm năng suất và chất lượng lúa. Việc đưa mô hình ra thử nghiệm tại Đồng bằng sông Hồng, vùng có điều kiện sinh thái khác biệt và mang ý nghĩa kiểm chứng và hoàn thiện quy trình kỹ thuật ở quy mô vùng sinh thái phía Bắc.

PGS.TS Nguyễn Văn Hùng, chuyên gia cao cấp Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế cho biết, việc triển khai các mô hình tại Đồng bằng sông Hồng đang góp phần hoàn thiện các giải pháp canh tác lúa phát thải thấp phù hợp với điều kiện sinh thái phía bắc.

"Việc triển khai mô hình tại các địa phương với điều kiện sản xuất khác nhau giúp điều chỉnh các giải pháp kỹ thuật để bảo đảm tính khả thi và hiệu quả khi áp dụng trong sản xuất thực tế", PGS.TS Nguyễn Văn Hùng nêu rõ.

Hợp lực đa bên: Từ kỹ thuật đến chuỗi giá trị

Không chỉ dừng ở giải pháp kỹ thuật, chuỗi mô hình còn thể hiện sự phối hợp đa bên giữa cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, chính quyền địa phương và đối tác quốc tế.

Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hải Phòng Lương Thị Kiểm cho biết: Mô hình tại Hợp tác xã Hữu Chung là bước triển khai quan trọng nhằm đánh giá khả năng áp dụng các giải pháp kỹ thuật canh tác lúa phát thải thấp trong sản xuất lúa của địa phương. Thông qua mô hình, TP. Hải Phòng có thêm cơ sở để thúc đẩy các thực hành canh tác bền vững, gắn với cơ giới hóa và sử dụng tài nguyên hiệu quả.

Ở góc độ quốc tế, TS. Jongsoo Shin, Giám đốc Khu vực châu Á của IRRI, nhấn mạnh các yếu tố cốt lõi làm nên thành công của mô hình. Theo ông, áp dụng phương pháp tưới ngập-khô xen kẽ (AWD) giúp giảm phát thải khí nhà kính và tiết kiệm chi phí nước tưới; cơ giới hóa sạ hàng kết hợp vùi phân giúp giảm công lao động và lượng giống; quản lý phân bón tối ưu giúp hạn chế tác động môi trường và kiểm soát chi phí sản xuất. Khi triển khai đồng bộ, mô hình mang lại lợi ích ba mặt: Nâng cao hiệu quả sản xuất, tăng thu nhập cho nông dân và giảm phát thải ra môi trường.

Ông James Yi, Tuỳ viên nông nghiệp-Đại sứ quán Mỹ tại Hà Nội cho biết, Hoa Kỳ có nhiều thập kỷ kinh nghiệm trong phát triển công nghệ sử dụng phân bón thông minh và hiệu quả. Dự án "Sử dụng phân bón đúng", triển khai từ tháng 4/2024, hướng tới hỗ trợ Việt Nam quản lý dinh dưỡng theo nguyên tắc "4 đúng", giảm thất thoát đầu vào và duy trì năng suất ổn định.

Mở lộ trình mới cho sản xuất lúa bền vững

Với ba điểm triển khai tại Hưng Yên, Ninh Bình và Hải Phòng, các mô hình đã được "thử lửa" trên nhiều điều kiện sản xuất khác nhau của Đồng bằng sông Hồng. Đây không chỉ là trình diễn kỹ thuật, mà là cuộc tổng thử nghiệm quy mô thực tiễn nhằm tạo lập cơ sở dữ liệu phục vụ hoạch định chính sách.

Chuỗi mô hình vụ Đông Xuân 2026 vì thế có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi một vụ sản xuất. Kết quả triển khai sẽ giúp Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các địa phương có đủ căn cứ để đánh giá, tinh chỉnh và sẵn sàng nhân rộng các thực hành canh tác lúa giảm phát thải.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét và yêu cầu giảm phát thải trở thành xu thế tất yếu, việc tái định hình phương thức sản xuất lúa không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà là bước đi chiến lược để bảo đảm an ninh lương thực, nâng cao giá trị gia tăng và khẳng định vị thế lúa gạo Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Chuỗi mô hình lúa phát thải thấp tại Đồng bằng sông Hồng đang mở ra một lộ trình mới: Từ thí điểm đến chuẩn hóa quy trình, từ ruộng đồng đến chính sách, từ giảm chi phí đến nâng cao năng lực cạnh tranh. Đây chính là bước chuyển mình quan trọng trong hành trình xây dựng nền nông nghiệp xanh, phát thải thấp và bền vững.