Mã vùng trồng – không có thì không xuất được, mà muốn có thì không dễ

Từ chỗ từng bị xem là thủ tục mang tính hình thức, nay mã vùng đã trở thành điều kiện bắt buộc nếu một doanh nghiệp hoặc hợp tác xã muốn đưa nông sản của mình ra thị trường quốc tế. Nhưng khi chính sách ngày càng chuẩn hóa theo yêu cầu của các nước nhập khẩu, thì cũng đồng thời phơi bày một nghịch lý: chính những đơn vị nhỏ, những doanh nghiệp tư nhân khởi nguồn từ nông dân và vùng nông thôn, lại đang bị đặt ra ngoài cuộc chơi vì không đủ điều kiện kỹ thuật, nhân lực hay tài chính để đi đến cùng một bộ hồ sơ xin cấp mã.

Trong một buổi tập huấn nông nghiệp tại huyện Krông Pắc, tỉnh Đắk Lắk, một chủ hộ trồng sầu riêng chia sẻ rằng ông từng được hướng dẫn về mã số vùng trồng để xuất khẩu sang Trung Quốc. Tuy nhiên, khi triển khai thực tế, hồ sơ yêu cầu bao gồm cả nhật ký canh tác đầy đủ, danh sách sử dụng vật tư nông nghiệp, sơ đồ địa chính, và quy trình kỹ thuật chuẩn hóa theo tiêu chuẩn của Tổng cục Hải quan Trung Quốc. Chủ vườn chia sẻ: “Chúng tôi trồng sầu riêng lâu rồi, chất lượng ngon không thua ai, nhưng giờ bảo phải ghi chép từng lần phun thuốc, từng công bón phân, mà không ai hướng dẫn cụ thể, không biết làm thế nào cho đúng”. Câu chuyện đó không đơn lẻ. Rất nhiều nông hộ, hợp tác xã nhỏ, thậm chí doanh nghiệp tư nhân có kinh nghiệm sản xuất hàng chục năm vẫn đang loay hoay giữa những bộ tiêu chí mang tính hành chính và ngôn ngữ kỹ thuật xa lạ với đời sống sản xuất.

Thực tế cho thấy, để xin cấp một mã số vùng trồng, đơn vị đăng ký phải có vùng nguyên liệu rõ ràng, có hồ sơ quản lý vùng sản xuất, có phương án truy xuất nguồn gốc, quy trình chăm sóc, ghi chép canh tác, và đặc biệt là không có tồn dư vượt ngưỡng của các chất bảo vệ thực vật bị cấm hoặc hạn chế. Tuy nhiên, ở nhiều địa phương, cán bộ nông nghiệp cấp xã, huyện không đủ người để tư vấn kỹ lưỡng từng hồ sơ, chưa kể thiếu các tài liệu hướng dẫn dễ hiểu cho nông dân. Hơn nữa, việc lấy mẫu kiểm tra dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, gửi đi xét nghiệm ở trung tâm kiểm định, mất cả tuần lễ và chi phí không nhỏ. Với một hợp tác xã nhỏ hoặc doanh nghiệp vừa mới bắt đầu tập trung cho thị trường xuất khẩu, đây là rào cản rất khó vượt.

Tỉnh Đồng Tháp, nơi được xem là đi đầu trong việc cấp mã số vùng trồng, cũng phải thừa nhận: việc duy trì mã số đã cấp còn khó hơn việc xin cấp mới. Nhiều vùng trồng được cấp mã số theo đợt cao điểm năm 2022–2023 để đáp ứng nhu cầu xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc, nhưng sau một mùa vụ, khi doanh nghiệp ngừng thu mua, nông dân quay lại canh tác theo tập quán cũ, không còn ghi chép hay thực hiện quy trình cách ly thuốc bảo vệ thực vật đúng chuẩn, khiến mã số bị đóng hoặc bị cảnh báo. Tức là vấn đề không nằm ở việc thiếu tinh thần tuân thủ mà chính là ở chỗ không có hệ thống hỗ trợ đủ mạnh để duy trì sự tuân thủ ấy.

Một số doanh nghiệp ở Tây Nguyên cho biết, có lúc họ muốn mở rộng vùng nguyên liệu để tăng năng lực xuất khẩu nhưng không dám, vì mỗi vùng trồng mới đều phải lập hồ sơ cấp mã lại từ đầu. Một giám đốc doanh nghiệp tại Gia Lai nói thẳng: “Chúng tôi có vùng nguyên liệu 30ha ở ba xã khác nhau, muốn hợp nhất lại để làm vùng trồng chung thì bị yêu cầu làm lại từ đầu, khai lại từ tọa độ GPS đến bản đồ phân lô. Nếu có cơ chế linh hoạt hơn, hoặc có mẫu hồ sơ đơn giản hơn cho nhóm doanh nghiệp nhỏ thì chúng tôi đã mở được thêm 50ha từ năm ngoái rồi.”

Trong khi đó, Nghị quyết 68-NQ/TW do Trung ương ban hành năm 2025 về phát triển kinh tế tư nhân nhấn mạnh yêu cầu “xóa bỏ các rào cản bất hợp lý trong quy trình quản lý và tiếp cận thị trường, đặc biệt với doanh nghiệp nhỏ và vừa”. Văn kiện cũng chỉ rõ cần “bảo đảm quyền tiếp cận bình đẳng với thông tin, tài nguyên và các yêu cầu kỹ thuật” cho khu vực doanh nghiệp tư nhân – trong đó nông nghiệp được xác định là lĩnh vực có nhiều tiềm năng nhưng thiếu điều kiện để bứt phá.

Nếu đặt mã số vùng trồng vào đúng ngữ cảnh này, thì có thể thấy đây không chỉ là một thủ tục hành chính, mà là điểm chốt chặn kỹ thuật mà doanh nghiệp nhỏ cần vượt qua nếu muốn tồn tại trên thị trường xuất khẩu. Nhưng hiện nay, thay vì là một quá trình hỗ trợ, thì việc cấp mã lại đang vận hành như một quy trình sàng lọc, vô hình trung làm hẹp cửa đi ra của nhóm doanh nghiệp quy mô nhỏ, thiếu chuyên môn và không có bộ phận kỹ thuật riêng.

Một vài đề xuất đang được nhiều địa phương kiến nghị thực hiện như: xây dựng cơ chế hỗ trợ cấp mã vùng trồng theo cụm liên kết, thay vì từng hộ riêng lẻ; thành lập tổ công tác chuyên trách tại cấp huyện để hướng dẫn doanh nghiệp nhỏ và hợp tác xã từng bước lập hồ sơ; cho phép vận hành mô hình mã vùng tạm thời có điều kiện, áp dụng trong một hoặc hai vụ mùa để doanh nghiệp chứng minh năng lực thực tế, sau đó nếu duy trì được thì chuyển thành mã chính thức.

Nếu coi doanh nghiệp tư nhân là động lực của nền kinh tế, như tinh thần xuyên suốt của Nghị quyết 68, thì việc tháo gỡ những nút thắt tưởng nhỏ nhưng mang tính kỹ thuật như mã số vùng trồng cần được đặt trong nhóm ưu tiên đặc biệt. Đây không phải là đặc quyền xin – cho, mà là quyền tiếp cận thị trường chính đáng của những người sản xuất đang ngày càng tự tin hội nhập, nhưng vẫn thiếu cơ chế đồng hành đúng lúc.