Nông dân chưa mặn mà với bảo hiểm nông nghiệp

Những tồn tại, hạn chế trong lĩnh vực bảo hiểm nông nghiệp được thẳng thắn thừa nhận tại hội nghị lấy ý kiến về dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung Nghị định 58 của Chính phủ về bảo hiểm nông nghiệp do Cục Quản lý, Giám sát bảo hiểm (Bộ Tài chính) tổ chức sáng 9/3 với sự tham gia của Cục Kinh tế hợp tác (Bộ NN-MT), các doanh nghiệp bảo hiểm và tổ chức GIZ (Đức).

Bảo hiểm nông nghiệp thiếu tương thích, thiếu linh hoạt

Nhìn nhận về thực trạng bảo hiểm nông nghiệp (BHNN) gần 40 năm qua, ông Phạm Văn Đức, Phó Cục trưởng Cục quản lý, Giám sát bảo hiểm thẳng thắn: “BHNN đã có quá trình triển khai khá lâu tại thị trường bảo hiểm Việt Nam, vào khoảng gần 40 năm kể từ những năm 80 của thế ký trước với sự vào cuộc của một số doanh nghiệp bảo hiểm trong và ngoài nước như Bảo Việt, Groupama. Sau đó, BHNN có sự hỗ trợ của Nhà nước đã được triển khai theo Quyết định 315 của Thủ tướng Chính phủ trong giai đoạn 2011 - 2013, trước khi được triển khai rộng rãi theo cơ chế ổn định, lâu dài theo Nghị định 58 (ban hành năm 2018) và các quyết định của Thủ tướng Chính phủ cho từng giai đoạn.

Tuy nhiên, công tác triển khai Nghị định 58 vẫn còn khó khăn, vướng mắc. BHNN là nghiệp vụ bảo hiểm phức tạp, rủi ro cao xuất phát từ thực tế biến động khó lường của thiên tai, dịch bệnh. Đây là thực tế không chỉ riêng Việt Nam mà đối với tất cả các nước trên thế giới.

Đối với doanh nghiệp bảo hiểm, việc triển khai đòi hỏi phải có năng lực tài chính lớn, đội ngũ cán bộ có năng lực, kinh nghiệm và mạng lưới phân phối sản phẩm đủ rộng, đảm bảo khả năng tiếp cận đến cơ sở (cấp thôn, xóm, hợp tác xã…). Do đó, để triển khai được, doanh nghiệp bảo hiểm phụ thuộc rất lớn vào sự hỗ trợ về mặt tài chính, kỹ thuật của các nhà tái bảo hiểm quốc tế. Tuy nhiên, thực tế gần đây, không có nhiều nhà tái bảo hiểm khai thác BHNN và rất thận trọng khi xây dựng và định phí bảo hiểm tại Việt Nam.

Trong khi đó, đối với nông dân, việc nghiên cứu, tìm hiểu và tham gia BHNN vẫn còn hạn chế. Đồng thời công tác quản trị, đề phòng hạn chế, rủi ro của người sản xuất nông nghiệp cá thể (bao gồm việc tuân thủ, đáp ứng chặt chẽ các quy trình, quy chuẩn sản xuất, bảo đảm công tác quản trị rủi ro) vẫn cần phải tiếp tục cải thiện.

Về mặt chủ quan của những tồn tại, hạn chế, theo ông Đức, chính sách BHNN mới chú trọng đến an sinh xã hội mà chưa có nhiều hỗ trợ đối với sản xuất hàng hóa trong nông nghiệp quy mô lớn. Hình thức hỗ trợ chưa đa dạng, chỉ mới tập trung thiết lập khuôn khổ pháp lý rõ ràng, minh bạch vào hỗ trợ phí bảo hiểm mà chưa có các hình thức hỗ trợ cho công tác tuyên truyền, tổ chức triển khai.

Đối với các địa phương, mặc dù một số địa phương có kinh nghiệm sau giai đoạn thực hiện thí điểm (2011 - 2013), BHNN cơ bản vẫn là sản phẩm mới, phức tạp, việc tổ chức thực hiện tại một số địa phương, cơ sở vẫn còn lúng túng.

Trong 10 năm trở lại đây, thiên tai, dịch bệnh diễn biến phức tạp, khó lường, biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng, gây ra hàng loạt những hậu quả nặng nề đối với sản xuất nông nghiệp, điển hình là bão Yagi (năm 2023), cơn bão số 13, lũ quét, sạt lở đất, dịch bệnh đối với trồng trọt, chăn nuôi… gây thiệt hại về nông nghiệp cho các địa phương lên tới vài chục ngàn tỷ đồng. Người sản xuất là những người trực tiếp chịu thiệt hại, ảnh hưởng. Nếu như có BHNN hỗ trợ, sẽ giúp nông dân giảm bớt khó khăn, có cơ hội phục hồi sản xuất trở lại sớm hơn, nhanh hơn, bền vững hơn.

Chính sách hỗ trợ BHNN hiện hành đang được thực hiện theo Quyết định số 13 (thời gian đến 31/12/2025). Theo đó, 5 loại cây trồng (cây lúa, cao su, hồ tiêu, điều, cà phê), 3 loại vật nuôi (trâu, bò, lợn), 3 loại thủy sản (tôm thẻ, tôm sú, cá tra) được hỗ trợ trên một số địa bàn (trồng trọt tại 7 tỉnh, chăn nuôi tại 11 tỉnh, thủy sản tại 5 tỉnh), rủi ro được bảo hiểm cho 19 loại thiên tai và một số dịch bệnh (12 bệnh thực vật, 4 loại bệnh động vật, không bảo hiểm bệnh cho thủy sản).

Kết quả, theo thông tin từ Bộ Tài chính, cho đến nay, chính sách hỗ trợ BHNN là rất hạn chế. Cụ thể, bảo hiểm cây lúa (bảo hiểm chỉ số năng suất) có 12.911 hộ nông dân tham gia, đạt doanh thu 3,91 tỷ đồng, số tiền bồi thường 0,145 tỷ đồng ở 2 tỉnh Nghệ An, Thái Bình (cũ). Bảo hiểm vật nuôi (thiệt hại thực tế) có 3.820 hộ tham gia, đạt doanh thu 2,97 tỷ đồng, số tiền bồi thường 53 triệu đồng tại 2 tỉnh Hà Giang, Bình Định (cũ). Bảo hiểm thủy sản chưa triển khai.

Từ 2022 đến nay, sản phẩm BHNN không được triển khai tại các địa phương do các doanh nghiệp không tham gia, mặc dù các địa phương đã ban hành địa bàn, đối tượng đủ điều kiện hưởng chính sách. Theo quy định tại Nghị định số 58, các sản phẩm BHNN để hưởng chính sách hỗ trợ phải do doanh nghiệp bảo hiểm xây dựng và được Bộ Tài chính phê chuẩn. Tuy nhiên các doanh nghiệp bảo hiểm không đề xuất cung cấp sản phẩm BHNN trên thị trường vì hiệu quả thấp, rủi ro cao và thủ tục còn phức tạp, thiếu thông tin về quy trình kỹ thuật, giám sát và xác nhận khi rủi ro xẩy ra, không hấp dẫn các nhà tái bảo hiểm.

Thị trường bảo hiểm nông nghiệp chưa thực sự phát triển 

Báo cáo tình hình thực hiện và đề xuất sửa đổi chính sách BHNN tại Nghị định số 58, Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ NN-MT) cho rằng, thị trường BHNN ở Việt Nam chưa thực sự phát triển. Sau 6 năm từ khi ban hành Nghị định số 58, mới chỉ có 2 doanh nghiệp bảo hiểm là Tổng Công ty Bảo hiểm Bảo Việt và Tổng Công ty cổ phần Bảo Minh triển khai. Số lượng các hộ nông dân tham gia chính sách hỗ trợ BHNN thấp, không đảm bảo nguyên tắc số đông bù số ít của bảo hiểm (chủ yếu là các hộ nghèo, cận nghèo), không có tổ chức nào tham gia bảo hiểm.

Nguyên nhân chính là do chính sách hỗ trợ bảo hiểm thiếu hấp dẫn, chưa đáp ứng đúng nhu cầu của cả bên mua và bán bảo hiểm nên chưa có nhiều tổ chức, cá nhân sản xuất nông nghiệp tham gia bảo hiểm. Cụ thể như hạn chế đối tượng, địa bàn, loại rủi ro; thủ tục xét, phê duyệt, chi trả cho doanh nghiệp còn phức tạp; chính sách hỗ trợ BHNN mới chú trọng đến an sinh xã hội như hỗ trợ hộ nghèo phí mua bảo hiểm mà chưa quan tâm đến phục vụ phát triển sản xuất hàng hóa quy mô lớn. Chưa coi bảo hiểm như một công cụ tài chính (cùng với tín dụng) để hỗ trợ phát triển nông nghiệp. Chưa gắn BHNN với phòng chống rủi ro trong sản xuất của HTX, doanh nghiệp và nông hộ...

Doanh nghiệp bảo hiểm ít có sự hỗ trợ từ Nhà nước, khó tìm được nhà tái, chi phí tái báo hiểm cao. Rủi ro trong sản xuất nông nghiệp quá lớn, đặc biệt là các rủi ro do biến đổi khí hậu và dịch bệnh. Do vậy, khi triển khai BHNN, các doanh nghiệp bảo hiểm buộc phải tái bảo hiểm ra nước ngoài và phụ thuộc hoàn toàn điều kiện, điều khoản và phí bảo hiểm vào nhà tái quốc tế.

Thiếu công cụ và lực lượng giám sát, đề phòng hạn chế, tổn thất trong nông nghiệp. Mạng lưới của doanh nghiệp bảo hiểm chưa đủ về số lượng và kiến thức về nông nghiệp nên công tác giám sát đề phòng hạn chế tổn thất gặp nhiều khó khăn, không đủ nguồn lực và chi phí để giám sát, đề phòng hạn chế tổn thất đối với các đối tượng tham gia bảo hiểm. Doanh nghiệp thiếu thông tin đầu vào để thiết kế sản phẩm, giám sát và xác nhận về thiên tai, dịch bệnh. 

Theo Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ NN-MT), cần rà soát hoàn thiện thể chế chính sách thực hiện BHNN để tháo gỡ khó khăn vướng mắc.

Cụ thể: tăng mức hỗ trợ phí (mức phí hỗ trợ cho các tổ chức 20% là thấp); mở rộng đối tượng, loại rủi ro theo nhu cầu thị trường; sửa đổi cơ chế hỗ trợ (hồ sơ, trình tự thủ tục phê duyệt đối tượng được hỗ trợ BHNN theo hướng lược bỏ những thủ tục không cần thiết và phân cấp cho địa phương); xem xét việc bổ sung, điều chỉnh một số nội dung tại Nghị định số 58/2018/NĐ-CP cho phù hợp với chức năng, nhiệm của bộ ngành, địa phương.

Tập trung khuyến khích phát triển bảo hiểm thương mại: xây dựng các sản phẩm bảo hiểm mới theo hướng tập trung vào các loại cây trồng, vật nuôi chủ lực và các rủi ro cấp thiết tại các vùng miền (các loại thiên tai, dịch bệnh thường gặp, có tác động lớn đến sản xuất) phù hợp với nhu cầu và nguyện vọng của người dân. BHNN phải trở thành một phần của chính sách quản lý rủi ro trong sản xuất nông nghiệp;

Triển khai BHNN gắn với tín dụng, ngân hàng giảm một phần lãi suất để trả phí bảo hiểm. Ngân hàng được đảm bảo vốn vay vì trường hợp rủi ro xảy ra trong sản xuất do thiên tai, dịch bệnh, người vay đã có bảo hiểm, không bị nợ xấu. Người vay được lợi vì được giảm lãi suất để mua bảo hiểm, được hỗ trợ từ bảo hiểm nếu có sự kiện bảo hiểm xẩy ra. Ngoài ra, khi tham gia bảo hiểm, người sản xuất phải tuân thủ theo quy định về kỹ thuật của cơ quan chuyên ngành nên sẽ giúp sản xuất có chất lượng, đảm bảo tính bền vững.

Có sự phân công, phối hợp chặt chẽ giữa các bên trong tổ chức chỉ đạo thực hiện sản xuất khi tham gia BHNN (doanh nghiệp; cơ quan chuyên môn nông nghiệp; tổ chức, hộ nông dân sản xuất) để đảm bảo đúng quy trình, quy chuẩn, tiêu chuẩn; giám sát kỹ thuật, phối hợp giám định khi xẩy ra rủi ro để thực hiện bồi thường chính xác, minh bạch và nhanh chóng.

Lồng ghép BHNN trong các chính sách của ngành nông nghiệp để tạo sự chuyển biến đồng bộ, thống nhất (quy định về BHNN trong chính sách về nông, lâm nghiệp và thủy sản, chăn nuôi)... để BHNN trở thành trụ đỡ, cùng với chính sách khác như hỗ trợ thiệt hại sau thiên tai hay quỹ phòng chống thiên tai để giúp nông dân sớm ổn định, phục hồi sản xuất.