Nông sản Việt thoát thế “chạy theo” quy định nhập khẩu

Cuộc đua về năng lực thích ứng kỹ thuật

Năm 2026, các thị trường nhập khẩu lớn đang liên tục cập nhật quy định về an toàn thực phẩm và kiểm dịch. EU tiếp tục tăng cường kiểm tra SPS, giám sát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và yêu cầu kiểm soát chặt hơn đối với nông sản nhập khẩu. Nhật Bản thường xuyên thay đổi mức dư lượng tối đa (MRL) đối với các hoạt chất; Hoa Kỳ tiếp tục hoàn thiện các yêu cầu về an toàn thực phẩm và kiểm soát chuỗi cung ứng. Trong khi đó, Brazil, Israel cùng nhiều thị trường khác cũng thông báo điều chỉnh quy định về kiểm dịch, dư lượng và điều kiện nhập khẩu. Điều này cho thấy tiêu chuẩn xuất khẩu không còn là bộ điều kiện cố định để doanh nghiệp đáp ứng một lần mà là hệ thống yêu cầu phải được theo dõi và cập nhật liên tục theo từng thị trường, từng mặt hàng và từng thời điểm.

Thực tế ngành nông nghiệp cho thấy rủi ro rất lớn khi quyết định sử dụng giống, phân bón hay thuốc bảo vệ thực vật được thực hiện từ đầu vụ, trong khi quy định nhập khẩu có thể thay đổi sau đó. Nếu doanh nghiệp chỉ kiểm tra ở khâu đóng gói, chi phí xử lý sai lệch sẽ rất cao, thậm chí có thể khiến cả lô hàng mất giá trị thương mại. Vì vậy, cạnh tranh xuất khẩu đang dịch chuyển từ lợi thế giá và sản lượng sang khả năng dự báo, thích ứng và chứng minh chất lượng. Bộ Công Thương cũng nhận định đáp ứng SPS đã trở thành điều kiện để duy trì thị trường và nâng sức cạnh tranh thay vì chỉ là yêu cầu kỹ thuật đơn thuần.

Quản trị tiêu chuẩn từ vùng nguyên liệu

Để giảm rủi ro, doanh nghiệp cần đưa tiêu chuẩn xuất khẩu trở thành một phần của kế hoạch sản xuất ngay từ đầu vụ. Thông tin về MRL, kiểm dịch, mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và yêu cầu môi trường phải được chuyển thành quy trình cụ thể cho hợp tác xã và nông hộ. Khi đó, chất lượng không còn là khâu kiểm tra cuối cùng mà được kiểm soát xuyên suốt chuỗi.

Những chuyển động tại ĐBSCL cho thấy hướng đi này đang hình thành. Đồng Tháp tiếp tục triển khai Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp, gắn sản xuất với liên kết doanh nghiệp và thị trường. Cách tiếp cận này giúp vùng nguyên liệu không chỉ tăng sản lượng mà còn từng bước chuẩn hóa quy trình, giảm đầu vào và tạo dữ liệu phục vụ truy xuất. Tại Vĩnh Long, các mô hình lúa chất lượng cao, phát thải thấp được mở rộng trong năm 2026, hướng tới sản xuất theo chuỗi thay vì bán nguyên liệu đơn lẻ. Đây là thay đổi có ý nghĩa kinh tế: giảm chi phí đầu vào, kiểm soát đồng đều chất lượng và đáp ứng tốt hơn các yêu cầu về môi trường có thể đồng thời nâng lợi nhuận cho nông dân và khả năng thương lượng của doanh nghiệp.

Từ ngày 1/7/2026, hệ thống truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản quốc gia chính thức vận hành. Đây là nền tảng quan trọng để chuyển từ quản lý bằng hồ sơ rời rạc sang quản lý bằng dữ liệu, qua đó tăng tính minh bạch của hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế. Vấn đề còn lại là mức độ tham gia của người sản xuất. Nông dân không thể tự mình theo dõi hàng loạt thay đổi kỹ thuật của từng thị trường; doanh nghiệp, hợp tác xã và cơ quan quản lý phải đóng vai trò bộ lọc tiêu chuẩn, biến những quy định phức tạp thành hướng dẫn dễ áp dụng tại đồng ruộng.

Từ góc nhìn kinh tế, đây không nên được xem đơn thuần là chi phí tuân thủ. Một vùng nguyên liệu có quy trình ổn định, dữ liệu minh bạch và chất lượng đồng nhất sẽ giúp doanh nghiệp giảm nguy cơ bị trả hàng, xây dựng hợp đồng dài hạn và tiếp cận các phân khúc có giá trị cao hơn. Mục tiêu xuất khẩu hơn 74 tỷ USD năm 2026 vì thế không chỉ phụ thuộc vào mở thêm thị trường, mà trước hết phải giữ chắc những thị trường đang có. Khi “luật chơi” liên tục thay đổi, doanh nghiệp nào cập nhật nhanh hơn và tổ chức sản xuất tốt hơn sẽ có lợi thế. Với nông sản Việt, đi trước một bước trong quản trị tiêu chuẩn chính là cách giảm rủi ro, giữ đơn hàng và mở rộng dư địa tăng trưởng.