Sửa Luật Đầu tư: Tạo lực đẩy pháp lý để doanh nghiệp nội địa đi cùng khối FDI

Phóng viên: Thưa Luật sư, thời gian qua chúng ta đã thu hút được nguồn vốn FDI rất lớn, nhưng sự gắn kết giữa khối ngoại và doanh nghiệp nội địa, nhất là khối doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn bị đánh giá là khá rời rạc. Dưới góc nhìn thực tiễn và pháp lý, ông nhìn nhận đâu là nguyên nhân dẫn đến thực trạng này?

Luật sư Thanh Hà: Thực tế cho thấy, phần lớn các tập đoàn quốc tế khi vào Việt Nam đã định hình sẵn một hệ sinh thái khép kín. Họ mang theo chuỗi cung ứng quen thuộc từ công ty mẹ hoặc kéo theo các nhà cung ứng vệ tinh cùng quốc gia. Trong khi đó, doanh nghiệp Việt Nam chủ yếu tham gia ở những phân khúc giá trị gia tăng thấp như bao bì, đóng gói hoặc các dịch vụ phụ trợ đơn giản.

Nguyên nhân xuất phát từ hai phía. Về nội lực, các doanh nghiệp vừa và nhỏ của chúng ta còn hạn chế về vốn, năng lực quản trị, tiêu chuẩn kỹ thuật và đặc biệt là vấn đề bảo hộ sở hữu trí tuệ. Nhưng về mặt khung pháp lý, chúng ta cũng phải thẳng thắn nhìn nhận rằng chính sách hiện hành chưa tạo đủ động lực để các bên liên kết với nhau.

Luật Đầu tư hiện nay quy định các gói ưu đãi về thuế, tiền thuê đất chủ yếu căn cứ vào quy mô vốn, địa bàn hoặc ngành nghề kinh doanh, chứ chưa có điều kiện ràng buộc hay khuyến khích tương xứng với tỷ lệ nội địa hóa hay hoạt động chuyển giao công nghệ. Khi các ưu đãi đã được nhận trọn vẹn ngay từ đầu, doanh nghiệp FDI không có lý do cấp thiết để phải bỏ thêm thời gian, chi phí đi đào tạo hay đỡ đầu các nhà cung cấp nội địa.

Phóng viên: Vậy trong lần sửa đổi Luật Đầu tư này, chúng ta cần bổ sung những cơ chế pháp lý nào để thúc đẩy mối liên kết này trở nên thực chất, thưa ông?

Luật sư Thanh Hà: Tôi cho rằng tư duy làm luật cần chuyển dịch từ diện sang chất, tức là chuyển từ ưu đãi theo quy mô vốn sang ưu đãi theo kết quả lan tỏa giá trị.

Thứ nhất, Luật Đầu tư sửa đổi nên thiết kế chính sách ưu đãi mang tính phân tầng và có điều kiện. Thay vì miễn giảm thuế hay hỗ trợ tiền sử dụng đất cố định suốt thời hạn dự án, luật có thể quy định cơ chế gia hạn hoặc nâng mức ưu đãi dựa trên tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa mà dự án tạo ra. Nếu nhà đầu tư nước ngoài chứng minh được tỷ lệ linh kiện, nguyên phụ liệu mua từ nhà cung ứng trong nước đạt lộ trình cam kết, hoặc mở các chương trình hỗ trợ kỹ thuật cụ thể cho đối tác Việt Nam, họ sẽ được hưởng thêm các quyền lợi pháp lý rõ ràng.

Thứ hai, cần hoàn thiện các quy định về hợp tác đầu tư theo lộ trình. Chúng ta không thể đưa ra các điều kiện bắt buộc trái với cam kết quốc tế mà Việt Nam đã ký kết, nhưng luật hoàn toàn có thể tạo hành lang khuyến khích các hình thức liên danh, liên doanh chuyển tiếp. Doanh nghiệp FDI có cam kết hợp tác chuyển giao công nghệ cho doanh nghiệp trong nước theo từng giai đoạn sẽ được ưu tiên tiếp cận mặt bằng sạch, rút ngắn thời gian xử lý thủ tục hành chính hoặc hưởng các cơ chế hỗ trợ đặc thù khi mở rộng dự án.

Thứ ba, cần đồng bộ quy định của Luật Đầu tư với chính sách thuế, cho phép doanh nghiệp FDI được hạch toán toàn bộ các chi phí đào tạo nhân lực cho chuỗi cung ứng nội địa, chi phí nghiên cứu và phát triển (R&D) liên kết với các viện, trường và doanh nghiệp trong nước vào chi phí hợp lý khi tính thuế thu nhập.

Phóng viên: Bên cạnh các yếu tố về công nghệ và chi phí sản xuất, theo ông, đâu là điểm mới mà các nhà làm luật cũng như doanh nghiệp cần chú trọng trong giai đoạn tới?

Luật sư Thanh Hà: Một vấn đề rất mới nhưng đang trở thành điều kiện sống còn của chuỗi cung ứng toàn cầu là các quy chuẩn về môi trường, xã hội và quản trị (ESG), cùng các hàng rào xanh như cơ chế định giá carbon của châu Âu hay tiêu chuẩn thẩm định tính bền vững của các thị trường xuất khẩu lớn.

Bản thân các tập đoàn FDI hiện nay chịu sức ép rất lớn từ chính phủ và người tiêu dùng nước họ về việc phải minh bạch xuất xứ và giảm phát thải trên toàn bộ chuỗi cung ứng, bao gồm cả các nhà cung ứng bản địa. Nếu doanh nghiệp Việt Nam không đáp ứng được chuẩn xanh, họ sẽ bị gạt ra khỏi chuỗi ngay lập tức. Ngược lại, nếu doanh nghiệp ngoại không tìm được nhà cung ứng xanh tại chỗ, chi phí logistics và áp lực thuế carbon của họ tại Việt Nam sẽ tăng vọt.

Do đó, Luật Đầu tư sửa đổi cần chủ động thiết lập khung chính sách cho các dự án liên kết phát triển chuỗi cung ứng xanh. Việc gắn ưu đãi đầu tư với các tiêu chí chuyển đổi năng lượng, tái chế và giảm phát thải sẽ biến rào cản quốc tế thành một điểm tựa chung, buộc cả doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước phải tìm đến nhau để cùng nâng chuẩn hoạt động.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn Luật sư

!