Tiếp nối mạch nguồn di sản Kinh Bắc

Theo Kế hoạch số 171/KH-SVHTTDL do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Bắc Ninh ban hành, Liên hoan các làng Quan họ gốc lần thứ nhất năm 2026 dự kiến được tổ chức tại Hội trường lớn Trung tâm Văn hóa - Triển lãm thành phố Bắc Ninh, đường Nguyễn Thị Định, khu đô thị phía Nam, phường Bắc Giang. Chương trình có sự tham gia của các đoàn nghệ thuật quần chúng đến từ 49 làng Quan họ gốc trên địa bàn 11 xã, phường. Mỗi làng thành lập một đoàn với tối thiểu 25 thành viên, gồm nghệ nhân thực hành, liền anh, liền chị, thành viên các câu lạc bộ dân ca Quan họ và những hạt nhân văn nghệ tại địa phương.

Theo kế hoạch, mỗi đoàn xây dựng chương trình biểu diễn gồm ba tiết mục: đơn ca, song ca và tốp ca, với tổng thời lượng không quá 20 phút. Nội dung tập trung giới thiệu các làn điệu Quan họ lời cổ, trang phục truyền thống, cách ứng xử và lề lối giao tiếp của người Quan họ. Đáng chú ý, phần song ca ưu tiên hình thức hát đối đáp giữa liền anh và liền chị, không sử dụng nhạc đệm. Các đoàn cũng được khuyến khích sáng tạo lời mới trên nền làn điệu Quan họ, bảo đảm phù hợp với chủ đề và mục đích của liên hoan.

Ban tổ chức định hướng phát huy tính chủ động, sáng tạo của cộng đồng các làng Quan họ gốc, đồng thời hạn chế việc sân khấu hóa, hiện đại hóa làm ảnh hưởng đến bản sắc di sản. Qua đó, những giá trị truyền thống không chỉ được thể hiện qua lời ca, giọng hát mà còn qua phong cách trình diễn, trang phục và lề lối sinh hoạt văn hóa gắn với Quan họ.

Từ di sản được UNESCO ghi danh đến hành trình bảo tồn trong cộng đồng

Dân ca Quan họ Bắc Ninh là loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc của vùng Kinh Bắc, gắn với sinh hoạt văn hóa cộng đồng và mối giao lưu giữa các làng kết chạ. Một nét tiêu biểu của Quan họ là hình thức hát đối đáp giữa liền anh và liền chị, trong đó các câu hát có sự tương ứng về giai điệu nhưng khác nhau về lời ca. Quan họ không chỉ là nghệ thuật ca hát mà còn chứa đựng những quy tắc ứng xử, cách giao tiếp và quan niệm về tình nghĩa trong đời sống cộng đồng.

Năm 2009, Dân ca Quan họ Bắc Ninh được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Việc ghi danh góp phần nâng cao nhận thức về giá trị của loại hình nghệ thuật này, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục bảo vệ, duy trì sức sống của di sản trong cộng đồng đã sáng tạo và trao truyền nó qua nhiều thế hệ.

Sau dấu mốc đó, công tác bảo tồn Quan họ được triển khai thông qua nhiều hình thức, với sự phối hợp giữa chính quyền, các cơ quan văn hóa và cộng đồng. Tỉnh Bắc Ninh ban hành nhiều nghị quyết, chỉ thị, đề án và chương trình hành động, đồng thời đầu tư hàng trăm tỷ đồng nhằm bảo tồn, phát huy giá trị di sản. Các hoạt động tập trung vào sưu tầm, nghiên cứu, ký âm hàng trăm làn điệu cổ, xuất bản sách, xây dựng phim tư liệu về diễn xướng Quan họ và đẩy mạnh quảng bá thông qua các chương trình nghệ thuật Về miền Quan họ, các Festival Bắc Ninh cùng những hoạt động giao lưu trong nước và quốc tế.

Bên cạnh đó, tỉnh chú trọng xây dựng môi trường thực hành và truyền dạy di sản thông qua Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh, Trung tâm Văn hóa tỉnh, hệ thống trường học và các câu lạc bộ tại cộng đồng. Đặc biệt, từ năm học 2011–2012, dân ca Quan họ được đưa vào giảng dạy ở cả bốn bậc học, từ mầm non đến trung học phổ thông, tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp cận di sản từ sớm. Hệ thống thiết chế văn hóa cũng được đầu tư với Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh, 11 nhà chứa Quan họ và sáu chòi hát Quan họ trên đồi Lim, trở thành điểm đến tham quan của nhiều khách du lịch. 

Đáng chú ý, Bắc Ninh thực hiện chế độ trợ cấp hằng tháng cho nghệ nhân Dân ca Quan họ, đồng thời hỗ trợ kinh phí hoạt động cho các làng Quan họ gốc, làng Quan họ thực hành và những câu lạc bộ tiêu biểu. Những chính sách này góp phần duy trì môi trường sinh hoạt văn hóa, khuyến khích nghệ nhân tiếp tục trao truyền làn điệu cổ và tạo nền tảng để Quan họ được gìn giữ, phát huy qua nhiều thế hệ.

Sau sáp nhập, hiện nay, Bắc Ninh có khoảng 260 làng quan họ thực hành và hơn 600 câu lạc bộ quan họ với gần 10 nghìn hội viên tham gia. Các đơn vị như Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh, Trung tâm Văn hóa Quan họ, Nhà hát Chèo Bắc Ninh… và nhiều câu lạc bộ vẫn duy trì biểu diễn, sinh hoạt, truyền dạy quan họ.

Đặt cộng đồng làng Quan họ gốc vào vị trí trung tâm

Liên hoan các làng Quan họ gốc lần thứ nhất năm 2026 là dịp để các cộng đồng trực tiếp thực hành và giới thiệu những giá trị văn hóa đã được gìn giữ tại địa phương. Việc quy tụ 49 làng Quan họ gốc tạo điều kiện để nghệ nhân, liền anh, liền chị và các thành viên câu lạc bộ gặp gỡ, giao lưu, trao đổi kinh nghiệm, đồng thời khuyến khích phát hiện và bồi dưỡng những nhân tố có khả năng tiếp nối di sản.

Điểm đáng chú ý của liên hoan là sự quan tâm đến các yếu tố làm nên bản sắc Quan họ, từ làn điệu lời cổ, hình thức hát đối đáp đến trang phục và lề lối giao tiếp. Đây cũng là những giá trị khó có thể truyền tải đầy đủ nếu Quan họ chỉ được tiếp cận như một tiết mục biểu diễn trên sân khấu. Việc duy trì sự tham gia chủ động của cộng đồng vì thế có ý nghĩa quan trọng đối với tính liên tục của di sản.

Liên hoan đồng thời hướng tới chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11, góp phần quảng bá hình ảnh vùng đất, con người và bản sắc văn hóa Bắc Ninh. Thông qua hoạt động giao lưu và trình diễn, sự kiện tạo thêm cơ hội để công chúng tìm hiểu sâu hơn về Quan họ, không chỉ qua những giai điệu quen thuộc mà còn qua câu chuyện về các làng quê, nghệ nhân và quá trình trao truyền nghề hát.

Với định hướng lấy cộng đồng làm trung tâm, Liên hoan các làng Quan họ gốc thành phố Bắc Ninh lần thứ nhất năm 2026 được kỳ vọng trở thành một không gian giao lưu, tôn vinh và tiếp nối những giá trị văn hóa Kinh Bắc. Qua đó, những câu ca Quan họ không chỉ được cất lên trong các dịp hội hè mà còn tiếp tục được gìn giữ, trao truyền và lan tỏa qua các thế hệ.