Từ bản vẽ số đến bàn tay người thợ ở Sơn Đồng

Sơn Đồng từ lâu được biết đến với nghề điêu khắc gỗ, tạc tượng, chế tác đồ thờ và sơn son thếp vàng. Những pho tượng, hoành phi, câu đối, ban thờ hay các cấu kiện chạm khắc không chỉ là sản phẩm hàng hóa mà còn gắn với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người Việt.

Một trong những người đang theo đuổi hướng kết hợp nghề truyền thống với thiết kế và công nghệ là anh Nguyễn Xuân Thắng, anh Thắng gắn bó với làng nghề Sơn Đồng qua nhiều năm, anh tham gia phát triển các dòng sản phẩm theo hướng mở rộng công năng, mẫu mã, đồng thời tìm cách đưa những giá trị thủ công truyền thống đến gần hơn với nhu cầu của đời sống hiện đại.

Trong bối cảnh nhu cầu thị trường thay đổi, câu chuyện của làng nghề không còn chỉ nằm ở việc giữ nguyên những mẫu sản phẩm đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Một vấn đề khác được đặt ra là làm thế nào để kỹ thuật truyền thống tiếp tục hiện diện trong những sản phẩm phù hợp hơn với đời sống hiện đại.

Tại Sơn Đồng Art, hướng phát triển này được thể hiện qua sự kết hợp giữa tư duy thiết kế, công nghệ và kỹ năng thủ công. Trong không gian trưng bày, bên cạnh những pho tượng, sản phẩm sơn mỹ nghệ mang dáng dấp truyền thống là nhiều mẫu có kích thước nhỏ hơn, hình thức đa dạng hơn, hướng tới nhu cầu trang trí và sử dụng trong đời sống.

Khi công nghệ trở thành công cụ của người làm nghề

Trước khi bước vào chế tác trên vật liệu thật, một sản phẩm có thể được xây dựng dưới dạng bản thiết kế số. Việc dựng hình trên máy tính giúp người thiết kế quan sát tỷ lệ, hình khối và điều chỉnh các chi tiết trước khi chuyển sang giai đoạn tiếp theo.

Từ bản thiết kế, mẫu thử có thể được tạo ra để kiểm tra hình thức tổng thể. Tại Sơn Đồng Art, máy in 3D đã được đưa vào quá trình tạo mẫu. Qua từng lớp vật liệu, hình khối của sản phẩm dần được hình thành, tạo cơ sở để kiểm tra mẫu trước khi tiếp tục các bước chế tác.

Bên cạnh công nghệ tạo mẫu, máy CNC cũng được sử dụng hỗ trợ một số công đoạn gia công, tạo hình trên vật liệu. Việc ứng dụng thiết bị giúp hỗ trợ xử lý những phần việc có thể chuẩn hóa, đồng thời rút ngắn một số công đoạn ban đầu.

Tuy nhiên, sản phẩm không kết thúc khi rời khỏi máy. Sau quá trình tạo hình và gia công, nhiều chi tiết vẫn cần được người thợ trực tiếp kiểm tra, chỉnh sửa và xử lý bề mặt. Những đường nét nhỏ, góc khuất hay lớp hoàn thiện tiếp tục phụ thuộc vào thao tác và kinh nghiệm của người làm nghề.

Tại khu vực sản xuất, người thợ trực tiếp xử lý lớp bề mặt trên những cấu kiện chạm khắc. Hình ảnh bàn tay người thợ bên cạnh những thiết bị hiện đại cho thấy công nghệ đang tham gia vào quá trình sản xuất nhưng chưa thay thế hoàn toàn kỹ năng thủ công.

Ở một công đoạn khác, các sản phẩm có kích thước nhỏ hơn tiếp tục được người thợ hoàn thiện trực tiếp bằng tay. Công việc đòi hỏi sự quan sát và xử lý riêng đối với từng sản phẩm, nhất là ở những chi tiết quyết định diện mạo cuối cùng.

Sự kết hợp giữa máy móc và kỹ năng thủ công vì thế không chỉ là câu chuyện thay đổi công cụ sản xuất. Công nghệ hỗ trợ người làm nghề ở những phần việc phù hợp, trong khi kinh nghiệm vẫn giữ vai trò ở những khâu cần độ tinh tế và chất lượng hoàn thiện.

Tìm dáng hình mới cho sản phẩm Sơn Đồng

Sơn Đồng vốn nổi tiếng với những sản phẩm có kích thước lớn như tượng thờ, hoành phi, câu đối, ban thờ và các cấu kiện phục vụ đình, đền, chùa. Đây là những dòng sản phẩm tạo nên thế mạnh của làng nghề, nhưng phạm vi sử dụng chủ yếu gắn với không gian tín ngưỡng.

Trong không gian trưng bày của Sơn Đồng Art, bên cạnh những dòng sản phẩm quen thuộc còn có các tác phẩm trang trí, tượng kích thước nhỏ và sản phẩm khai thác những hình tượng văn hóa Việt theo cách thể hiện đa dạng hơn.

Những sản phẩm này cho thấy việc đổi mới không đơn giản là thu nhỏ một mẫu truyền thống. Người thiết kế còn phải tính đến hình thức, tỷ lệ, môi trường sử dụng và khả năng đưa sản phẩm vào không gian sống hiện đại.

Các hình tượng quen thuộc như Phật, hoa sen, linh vật hay những yếu tố mỹ thuật truyền thống tiếp tục xuất hiện, nhưng được đặt trong những bố cục, kích thước và cách thể hiện khác nhau.

Hướng tiếp cận này cũng được Sơn Đồng Art kết nối với môi trường đào tạo thiết kế. Tháng 8/2026, Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp phối hợp với Công ty Cổ phần Sơn Đồng Art phát động Cuộc thi Thiết kế sáng tạo mẫu sản phẩm làng nghề Sơn Đồng 2026, tạo cơ hội để sinh viên mỹ thuật ứng dụng tiếp cận kỹ thuật làng nghề và phát triển các ý tưởng sản phẩm mới.

Không chỉ tìm kiếm những cách thể hiện mới trong nước, Sơn Đồng Art còn tham gia hoạt động giới thiệu sản phẩm tại Lifestyle Week Tokyo 2026 ở Nhật Bản.

Việc sản phẩm xuất hiện tại các hoạt động xúc tiến bên ngoài làng nghề cũng đặt ra những yêu cầu mới. Ngoài yếu tố kỹ thuật và giá trị văn hóa, sản phẩm cần tính đến thiết kế, kích thước, công năng, khả năng vận chuyển và nhu cầu của những nhóm người dùng khác nhau.

Từ đó, câu chuyện đổi mới ở Sơn Đồng không chỉ nằm ở việc đưa thêm một chiếc máy vào xưởng. Phía sau công nghệ là sự thay đổi trong cả quá trình hình thành một sản phẩm: từ ý tưởng, thiết kế, tạo mẫu, gia công và hoàn thiện cho tới cách sản phẩm tìm đến người sử dụng.

Dù phương thức sản xuất thay đổi, những kỹ năng thủ công vẫn tiếp tục hiện diện. Công nghệ có thể giúp thử nghiệm mẫu nhanh hơn, hỗ trợ gia công chính xác ở một số công đoạn, trong khi việc xử lý bề mặt, chỉnh sửa đường nét và hoàn thiện vẫn cần kinh nghiệm của người thợ.

Từ mẫu tượng được hình thành trên máy in 3D đến những thao tác hoàn thiện bằng tay, sự gặp gỡ giữa công nghệ và kỹ năng thủ công đang cho thấy một hướng chuyển động của nghề Sơn Đồng, không tách khỏi nền tảng truyền thống, nhưng tìm thêm những công cụ, hình thức sản phẩm và thị trường để nghề tiếp tục thích ứng với đời sống hiện đại.