Khi làng nghề trở thành mắt xích của du lịch liên vùng

Hành trình chạm vào văn hóa bản địa

Những năm trước, không ít tour du lịch nông thôn rơi vào lối mòn "ghé thăm, chụp ảnh và mua đặc sản". Khách dừng lại 15–20 phút, mua vài gói bánh hay túi trà rồi rời đi, để lại nguồn thu ít ỏi và sự nhạt nhòa trong trí nhớ. Thực tế giá trị cốt lõi của du lịch nông nghiệp không nằm ở hàng hóa vật thể mà nằm ở tri thức bản địa và trải nghiệm văn hóa mà du khách được trực tiếp tham gia.

Một làng nghề chỉ tạo ra sức hút bền vững khi du khách có lý do để tìm đến, có hoạt động để thâm nhập và có câu chuyện mang về. Tại các di sản làng nghề như mây tre đan Phú Nghĩa (Hà Nội), gốm Phù Lãng (Bắc Ninh) hay các làng dệt thổ cẩm vùng cao, du khách hiện được nhập vai trực tiếp vào quy trình sản xuất: tự tay tuốt mây, nhào nặn đất hay nhuộm vải bằng lá rừng dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân. Xu hướng tiêu dùng du lịch ghi nhận sự chuyển dịch rõ nét khi dòng khách cao cấp, đặc biệt là du khách quốc tế, thể hiện sự ưu ái rõ rệt đối với các tour có yếu tố "thực hành văn hóa". Việc chuyển từ tham quan thụ động sang trải nghiệm chiều sâu không chỉ giúp tăng giá trị dịch vụ mà còn kích thích nhu cầu tiêu thụ nông sản, sản phẩm thủ công ngay tại chỗ.

Sức hấp dẫn này càng nhân lên khi được đặt trong một chuỗi hành trình liên kết chủ đề. Thay vì trải nghiệm đơn độc tại một điểm đến, các địa phương đã bắt tay xâu chuỗi thành các tuyến du lịch di sản nông nghiệp liên vùng. Điển hình như hành trình kết nối giữa TP. Hồ Chí Minh với Khánh Hòa, Đắk Lắk, Gia Lai, Quảng Ngãi và Lâm Đồng, hay chương trình hợp tác giữa 6 tỉnh Trung du, Miền núi phía Bắc. Những tuyến du lịch theo chuỗi giá trị này đã khắc phục triệt để tình trạng manh mún, kéo dài thời gian lưu trú và gia tăng đáng kể mức chi tiêu bình quân của du khách nhờ tích hợp đa dạng dịch vụ từ lưu trú, ẩm thực đến trải nghiệm nông nghiệp.

Nói về định hướng kết nối và phát triển chuỗi giá trị này, ông Lê Trương Hiền Hòa, Phó Giám đốc Sở Du lịch TP.HCM nhận định: "Việc liên kết du lịch nông nghiệp liên vùng không chỉ đơn thuần là mở rộng bản đồ du lịch mà là bài toán tối ưu hóa nguồn lực và làm giàu giá trị trải nghiệm cho du khách. Khi các địa phương bắt tay cùng doanh nghiệp lữ hành xâu chuỗi tri thức bản địa từ làng nghề, nông sản đặc trưng đến không gian văn hóa, chúng ta tạo ra một chuỗi cung ứng du lịch hoàn chỉnh và bền vững. TP.HCM với vai trò là trung tâm phân phối khách lớn sẵn sàng đồng hành cùng các tỉnh, thành để đưa những sản phẩm du lịch nông nghiệp đậm chất bản địa đến gần hơn với du khách trong nước và quốc tế.

Thiết lập cơ chế chia sẻ lợi ích

Bất kỳ mô hình liên kết liên vùng nào dù có câu chuyện hay đến đâu cũng sẽ nhanh chóng đứt gãy nếu thiếu một cơ chế phân chia lợi ích kinh tế công bằng giữa các bên tham gia. Trước đây, tình trạng "thương lái hay lữ hành hưởng lợi lớn, còn người nông dân và nghệ nhân chỉ nhận phần ngọn" đã vô tình triệt tiêu động lực bảo tồn di sản của cộng đồng bản địa. Bài toán này đang tìm thấy lời giải thông qua các thể chế hợp tác và chính sách phân phối lại lợi ích rõ ràng.

Trong chuỗi giá trị du lịch nông nghiệp liên vùng mới, mô hình hợp tác xã du lịch cộng đồng kết hợp doanh nghiệp lữ hành đóng vai trò trung tâm. Các bên cam kết thỏa thuận tỷ lệ chia sẻ doanh thu minh bạch: doanh nghiệp chịu trách nhiệm tiếp thị, gom khách và đảm bảo chuẩn hóa dịch vụ; trong khi đó, người dân bản địa nhận chi phí trực tiếp từ hoạt động trải nghiệm, dịch vụ lưu trú, ẩm thực và tiền công hướng dẫn của nghệ nhân. Thống kê khảo sát tại các chuỗi du lịch nông nghiệp liên kết trọng điểm cho thấy thu nhập của người dân tham gia trực tiếp vào chuỗi đã tăng bình quân từ 35% đến 50% so với việc chỉ làm nông nghiệp thuần túy hoặc bán sản phẩm thô cho thương lái.

Ở góc độ quản lý nhà nước, chính sách bảo đảm lợi ích hài hòa không chỉ dừng ở mặt tài chính mà còn ở việc đầu tư hạ tầng dùng chung và bảo tồn môi trường sinh thái. Ngân sách trung ương và địa phương trong ưu tiên phân bổ cho hạ tầng kết nối liên vùng, các tuyến đường giao thông nối làng nghề với quốc lộ, hệ thống xử lý chất thải sinh hoạt và hạ tầng số truy xuất nguồn gốc nông sản. Đồng thời, một phần quỹ phát triển du lịch địa phương được trích ngược trở lại để tái đầu tư cho công tác đào tạo kỹ năng du lịch cho người dân và hỗ trợ nghệ nhân truyền dạy nghề truyền thống.

Bà Phạm Thị Dung, Phó Cục trưởng Cục Phát triển Du lịch Nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn) nhấn mạnh trong cuộc phỏng vấn gần đây: "Muốn du lịch nông nghiệp liên vùng phát triển lâu dài, người nông dân phải thấy mình là chủ thể được tôn trọng và nhận về thành quả kinh tế tương xứng với tri thức họ nắm giữ. Khi lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp lữ hành và cộng đồng địa phương được cân bằng bằng các cam kết pháp lý và cơ chế thị trường, chuỗi giá trị nông nghiệp, du lịch mới thực sự trở thành động lực nội sinh không thể bẻ gãy."

Chính sự chủ động tái cấu trúc từ trải nghiệm văn hóa đến lợi ích kinh tế đang biến du lịch nông nghiệp liên vùng trở thành điểm sáng của nền kinh tế xanh, đưa giá trị bản địa Việt Nam ghi dấu ấn sâu sắc trên bản đồ du lịch quốc tế.