Từ một đề tài Chiến binh Tây Tiến: Xác minh "địa chỉ đỏ" của câu chuyện "Dòng sữa Việt Nam"

Kết quả ấn tượng từ một đề tài nghiên cứu cấp tỉnh Đề tài “Nghiên cứu giá trị văn hóa, lịch sử các tư liệu, kỷ vật Trung đoàn 52 Tây Tiến nhằm giáo dục truyền thống và phát triển du lịch tỉnh Hòa Bình” (mã số 12/2023/HĐ-KHCN) do Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh Hòa Bình chủ trì thực hiện. Đề tài do Kỹ sư Bùi Văn Thắng - Chủ tịch Liên hiệp Hội làm chủ nhiệm, Bác sĩ Chuyên khoa II Nguyễn Văn Thỏa làm thư ký khoa học, cùng sự tham gia của các chuyên gia thuộc Hội Khoa học Lịch sử, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh, Sở Lao động - Thương binh và Xã hội và Bảo tàng tỉnh.

Sau hai năm triển khai nghiêm túc, ngày 30/12/2024, Hội đồng cấp tỉnh đã nghiệm thu đề tài; ngày 31/3/2025, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh ban hành Quyết định số 99/QĐ-SKHCN chính thức công nhận kết quả. Đề tài đã hoàn thành xuất sắc 3 mục tiêu cốt lõi: (1) Sưu tầm, vận động hiến tặng: Thu thập 55 tư liệu, kỷ vật quý giá của Cựu chiến binh (CCB) và thân nhân Trung đoàn 52 Tây Tiến, bàn giao cho Bảo tàng tỉnh quản lý, trưng bày. (2) Đánh giá giá trị: Làm rõ giá trị lịch sử, văn hóa sâu sắc của các kỷ vật – những "tinh hoa văn hóa Tây Tiến". (3) Đề xuất giải pháp: Định hướng bảo tồn, phát huy giá trị tư liệu, kỷ vật phục vụ công tác giáo dục truyền thống và phát triển du lịch địa phương.

Hội đồng nghiệm thu nhận định: Các sản phẩm đạt đầy đủ về chủng loại, số lượng và khối lượng theo hợp đồng. Đặc biệt, đề tài có sản phẩm khoa học vượt kế hoạch mang giá trị nghệ thuật cao, nổi bật là bản nhạc - ca khúc “Dòng sữa Việt Nam”.

Hành trình tìm lại "Bà mẹ dòng sữa" Một trong những thành công xúc động nhất của nhóm nghiên cứu là xác minh tính chân thực của câu chuyện "Bà mẹ dòng sữa" từng được truyền tụng qua ký ức các chiến sĩ Tây Tiến năm xưa.

Nhóm nghiên cứu đã phối hợp với cán bộ địa phương (trong đó có ông Hà Công Nghị - nguyên Phó Bí thư Thường trực Huyện ủy Mai Châu và ông Hà Trung Thảo - nguyên Phó Chủ tịch UBND huyện Mai Châu) tiến hành "Điều tra xã hội học tình Quân - Dân thời bộ đội Tây Tiến". Khảo sát 100 hộ gia đình có người cao niên trên địa bàn hai huyện qua phiếu phỏng vấn 41 chỉ tiêu, có tới 96,70% câu trả lời xác nhận câu chuyện cứu chiến sĩ bằng dòng sữa mẹ là hoàn toàn có thật.

Kết quả khảo sát trùng khớp với lời kể của nhiều nhân chứng lịch sử là CCB Tây Tiến như: Trần Kỳ, Quang Thọ, Nguyễn Văn Dũng, Nguyễn Phú Cương, Nguyễn Xuân Sâm, Giang Hồng Phúc... Trước đó, tại buổi giao lưu "Tuổi trẻ Mai Châu với bộ đội Tây Tiến" ngày 09/12/2022 tại xã Mai Hịch, CCB Giang Hồng Phúc (92 tuổi) từng xúc động kể lại hình ảnh người mẹ dân tộc Thái đã cho chiến sĩ đói lả bú trực tiếp bầu sữa của mình để vượt qua ranh giới sinh tử.

Ngày 04/9/2023, Tọa đàm về hình ảnh "Dòng sữa đánh giặc - Dòng sữa Việt Nam" được tổ chức tại Công viên Di sản các nhà khoa học Việt Nam (xã Bắc Phong, huyện Cao Phong) do GS. AHLĐ Nguyễn Anh Trí, ông Bùi Văn Thắng và ông Quách Thế Tản đồng chủ trì. Các đại biểu tham dự đã thống nhất cao về tính chân thực và giá trị nhân văn sâu sắc của sự kiện lịch sử này.

Danh tính người mẹ anh hùng và tác phẩm đi cùng năm tháng: Từ thông tin tiếp nhận ban đầu của bác sĩ Nguyễn Văn Thỏa vào đầu năm 2019, câu chuyện đã chạm đến trái tim GS. AHLĐ Nguyễn Anh Trí. Cảm xúc thăng hoa từ sự kiện lịch sử có thật này đã thôi thúc ông sáng tác ca khúc “Dòng sữa Việt Nam”. Tác phẩm chính thức công bố ngày 30/10/2023 tại hội thảo khoa học ở Mai Châu và sau đó được ghi hình, phát sóng trên chương trình "Tác tác mới" của kênh VTV1 - Đài Truyền hình Việt Nam (qua sự thể hiện của ca sĩ Lê Anh Dũng).

Đến nay, danh tính người phụ nữ giàu lòng nhân ái trong câu chuyện lịch sử đã chính thức được công bố: Đó là bà Vì Thị Kệm (1931 - 2021), người dân tộc Thái tại Xóm Hịch, xã Mai Hịch, huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình (nay là xóm Mường Hịch, xã Bao La, Phú Thọ).

Sự việc diễn ra vào mùa đông khoảng cuối tháng 11 năm 1947. Trên đường hành quân gian khổ, một chiến sĩ Tây Tiến bị đói lả, ngất lịm bên đường. Bắt gặp cảnh tượng đó, bà Vì Thị Kệm đã không ngần ngại tháo địu đặt con nhỏ xuống, quỳ bên chiến sĩ vạch bầu sữa mẹ cho bú trực tiếp. Giọt sữa ấm áp tình dân đã kịp thời cứu sống người lính cách mạng.

Phát huy giá trị di sản nhân văn: Tuy bà Vì Thị Kệm đã về với cội nguồn, nhưng nghĩa cử cao đẹp của bà vẫn sống mãi trong lòng nhân dân. Hành động ấy đã trở thành biểu tượng thiêng liêng của tình quân dân thắm thiết, minh chứng cho tâm hồn bao la, sự hy sinh thầm lặng của người phụ nữ Việt Nam.

Khác với nhiều đề tài nghiên cứu khoa học thường bị "cất tủ" sau khi nghiệm thu, đề tài mã số 12/2023/HĐ-KHCN đã tạo ra một sản phẩm lan tỏa sâu rộng trong đời sống xã hội.

Để giá trị di sản tiếp tục tỏa sáng, thiết nghĩ trong thời gian tới, các cấp lãnh đạo và cơ quan chức năng tỉnh Phú Thọ cần tiếp tục quan tâm, khai thác triệt để các sản phẩm của đề tài. Việc xây dựng câu chuyện "Dòng sữa Việt Nam" thành một "địa chỉ đỏ", điểm nhấn du lịch văn hóa - lịch sử độc đáo sẽ góp phần thiết thực vào công tác giáo dục truyền thống yêu nước, đồng thời thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội tại địa phương.