Hồ tiêu và bài toán giá trị gia tăng sau cánh đồng

Tăng trưởng kim ngạch đi kèm áp lực nguồn cung nội địa

Số liệu từ Cục Hải quan Việt Nam công bố ngày 23/9 cho thấy, tính từ đầu năm đến hết ngày 15/9/2026, Việt Nam đã xuất khẩu 202.414 tấn hồ tiêu, mang về 1,32 tỷ USD. So với cùng kỳ năm 2025, hoạt động xuất khẩu ghi nhận mức tăng 15,2% về lượng và 10,3% về giá trị. Tuy nhiên, do tốc độ tăng sản lượng vượt nhịp tăng kim ngạch, giá xuất khẩu bình quân giảm nhẹ 4,2%, xuống khoảng 6.503 USD/tấn.

Đà bứt phá về lượng tiếp tục nhờ vào sức kéo vững chắc từ các thị trường trọng điểm. Tính lũy kế đến giữa tháng 9, Mỹ tiêu thụ 47.254 tấn (chiếm 23,5% tổng lượng xuất khẩu); Trung Quốc đạt 22.620 tấn (chiếm 11,2%). Nhịp độ giao thương đặc biệt sôi động trong nửa đầu tháng 9 khi lượng hàng xuất sang Mỹ tăng 62,4% và Trung Quốc tăng 34,1% so với cùng kỳ. Trước đó trong tháng 8, dữ liệu từ Hiệp hội Hồ tiêu và cây gia vị Việt Nam (VPSA) cũng ghi nhận Trung Quốc nhập khẩu 3.385 tấn, tăng tới 81,4% so với tháng 7.

Dù tín hiệu đầu ra khá tích cực, bức tranh ngành tiêu lại xuất hiện mảng xám ở khâu nguyên liệu. Dữ liệu hải quan tính đến 15/9 cho thấy Việt Nam đã chi hơn 275 triệu USD để nhập khẩu 47.961 tấn hồ tiêu (tăng khoảng 35% so với cùng kỳ), chủ yếu từ Campuchia và Brazil. Việc gia tăng nhập khẩu phản ánh thực trạng diện tích và sản lượng trong nước đang thu hẹp, buộc doanh nghiệp phải gom nguồn hàng phụ trợ để đảm bảo tiến độ các đơn hàng quốc tế.

Chuyển dịch từ quy mô sang chất lượng và chế biến sâu

Sự phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu ngoại nhập đang đặt ra dấu hỏi lớn về tính bền vững. Theo ước tính từ VPSA, sản lượng hồ tiêu nội địa niên vụ 2026 dự kiến chỉ đạt khoảng 170.000 tấn, giảm 12,8% so với năm 2025; trong khi lượng tồn kho gối đầu trong nước duy trì ở mức mỏng, khoảng 50.000–60.000 tấn.

Chu kỳ sinh trưởng kéo dài, chi phí tái canh cao cùng rủi ro thời tiết khiến việc mở rộng diện tích chạy theo giá ngắn hạn không còn là hướng đi an toàn. Đồng thời, các rào cản kỹ thuật tại những thị trường khó tính ngày càng dày đặc. Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) mới đây ghi nhận hàng loạt thông báo mới về các quy định vệ sinh an toàn thực phẩm và kiểm dịch động thực vật (SPS). Trong đó, Liên minh Châu Âu (EU) tiếp tục thắt chặt quy định về mức dư lượng tối đa (MRLs) và yêu cầu truy xuất nguồn gốc nghiêm ngặt.

Bối cảnh này đòi hỏi ngành tiêu Việt Nam phải nhanh chóng tổ chức lại chuỗi liên kết. Hiện nay, hơn 80% quy mô sản xuất vẫn thuộc về các nông hộ nhỏ lẻ, khiến việc quản lý vật tư và chuẩn hóa quy trình thu hoạch gặp nhiều hạn chế. Lối thoát lâu dài cho doanh nghiệp không nằm ở việc đóng gói hạt tiêu thô để ăn chênh lệch thương mại mà ở năng lực tinh chế, phát triển các dòng gia vị tiện lợi, làm hàng gia công OEM và xây dựng thương hiệu riêng. Nâng cao giá trị gia tăng trên từng tấn sản phẩm sau khi rời cánh đồng mới là thước đo thực sự cho sức mạnh của hồ tiêu Việt Nam trên bản đồ nông sản toàn cầu.