Nông thôn mới từ đạt chuẩn sang chất lượng sống

Đo lường hiệu quả bằng chất lượng thụ hưởng

Sau hơn 15 năm triển khai Chương trình Mục tiêu Quốc gia Xây dựng Nông thôn mới, hệ thống giao thông bê tông hóa, nhà văn hóa khang trang và hạ tầng điện nước hoàn thiện đã trở thành diện mạo quen thuộc tại các vùng quê. Báo cáo từ Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn cho thấy, tính đến giữa năm 2025, cả nước đã có gần 79% số xã đạt chuẩn nông thôn mới, trong đó hơn 42% đạt chuẩn nâng cao và 12% đạt chuẩn kiểu mẫu. Đến năm 2026, một làn sóng chuyển dịch lặng lẽ nhưng mạnh mẽ đang diễn ra khi thước đo phát triển không còn nằm trên những tấm giấy chứng nhận mà đặt vào giá trị thụ hưởng thực tế của cộng đồng.

Tại các địa phương đã sớm hoàn thành mục tiêu hạ tầng như Hà Nội, kế hoạch giai đoạn 2026 - 2030 tập trung nguồn lực vào việc tối ưu hóa công năng của các công trình hiện hữu thay vì mở rộng xây dựng. Trong khi đó, tại các tỉnh miền núi như Điện Biên, tư duy quản lý được điều chỉnh toàn diện từ việc chạy theo chỉ tiêu số lượng sang phát triển bền vững và gắn liền với đặc thù bản địa.

Sự thay đổi rõ nét nhất nằm ở phương thức đánh giá hiệu quả đầu tư. Tính hữu ích của một tuyến đường giao thông nông thôn hiện được đo lường bằng tỷ lệ giảm chi phí vận chuyển nông sản và tốc độ kết nối nông dân với thị trường. Tương tự, giá trị của một nhà văn hóa không chỉ dừng lại ở diện tích xây dựng đạt chuẩn mà được xác định qua mật độ sinh hoạt cộng đồng, số lớp đào tạo kỹ năng và các sự kiện văn hóa diễn ra mỗi tháng. Nguồn vốn đầu tư công cũng được tái cơ cấu, tập trung ưu tiên cho các hạng mục trực tiếp nâng cao thu nhập, dịch vụ y tế, giáo dục và chất lượng môi trường sống.

Bộ tiêu chí quốc gia giai đoạn 2026 - 2030 (ban hành cuối năm 2025) đã phản ánh rõ nét định hướng này khi tinh giản các chỉ tiêu định tính, tăng trọng số cho các chỉ số chất lượng sống, đồng thời trao quyền chủ động linh hoạt cho từng địa phương dựa trên điều kiện thực tế.

Nâng tầm sinh kế bền vững

Thực tiễn triển khai nhiều năm qua khẳng định bài học cốt lõi rẳng một mô hình nông thôn mới chỉ thực sự bền vững khi người dân có nguồn thu nhập ổn định và yên tâm gắn bó với quê hương. Do đó, nguồn lực phát triển trong giai đoạn mới đang dịch chuyển mạnh mẽ từ đầu tư hạ tầng cứng sang xây dựng nền tảng kinh tế nông thôn.

Tại các tỉnh miền núi như Điện Biên, Lào Cai hay Thanh Hóa, các mô hình sản xuất hàng hóa chuyên nghiệp như cà phê chất lượng cao, dứa và cây ăn quả bản địa đang được đầu tư liên kết theo chuỗi giá trị khép kín từ khâu canh tác, sơ chế đến xây dựng thương hiệu và kết nối kênh tiêu thụ. Dù quy mô cả nước đã vượt 16.800 sản phẩm OCOP được công nhận (tính đến cuối năm 2025), trọng tâm của năm 2026 không nằm ở việc gia tăng số lượng chứng nhận mà hướng vào việc nâng cao năng lực cạnh tranh và khả năng thương mại hóa ổn định trên thị trường. Trong tiến trình này, các hợp tác xã giữ vai trò cầu nối chiến lược giữa nông dân và doanh nghiệp, giúp tối ưu hóa chi phí đầu vào và gia tăng giá trị gia tăng cho sản phẩm.

Điểm đột phá lớn nhất của giai đoạn này chính là tư duy đầu tư vào con người. Người dân không còn được nhìn nhận như đối tượng thụ hưởng chính sách thụ động mà được xác định là chủ thể trung tâm của toàn bộ tiến trình phát triển. Các chương trình đào tạo kỹ năng sản xuất hiện đại, ứng dụng công nghệ và thương mại điện tử đang được mở rộng trên diện rộng. Thay vì hình thức cấp phát vật tư ngắn hạn, nhiều địa phương đã chuyển sang hỗ trợ vốn khởi nghiệp và tập huấn chuyên sâu, tạo điều kiện để người dân tự chủ xây dựng các mô hình kinh tế phù hợp.

Mục tiêu nâng thu nhập bình quân của người dân nông thôn đến năm 2030 gấp 2,5–3 lần so với năm 2020 không đơn thuần là một con số kế hoạch. Thước đo thực chất nhất của nông thôn mới chính là nơi người dân có thể an cư lập nghiệp trên chính quê hương, con em được thụ hưởng giáo dục chất lượng, người cao tuổi nhận được dịch vụ y tế kịp thời và mỗi cộng đồng đều cảm nhận được chất lượng sống tốt hơn mỗi ngày.