Giữ lợi thế nông nghiệp trước thách thức khí hậu cực đoan

 Thiếu nước trở thành rủi ro lớn nhất

Theo các trung tâm dự báo khí hậu quốc tế, El Nino đã hình thành từ giữa năm 2026 và có xu hướng mạnh lên trong những tháng cuối năm, với xác suất phát triển thành một sự kiện rất mạnh khoảng 60-65%, tương đương các giai đoạn 1997-1998 và 2015-2016. Trên cơ sở này, cơ quan khí tượng Việt Nam cảnh báo nhiều khu vực trong nước có nguy cơ chịu tác động rõ rệt của hiện tượng thiếu mưa, hạn hán và thiếu nước trong mùa khô 2026-2027.

Đối với Việt Nam, lượng mưa tại nhiều vùng được dự báo thấp hơn trung bình nhiều năm khoảng 10-20%, trong khi dòng chảy trên nhiều lưu vực sông tiếp tục suy giảm. Các khu vực chịu ảnh hưởng lớn nhất là duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) - nơi tập trung nhiều vùng sản xuất nông nghiệp chủ lực.

Trong đó, Đồng bằng sông Cửu Long tiếp tục đối mặt áp lực kép giữa hạn hán và xâm nhập mặn. Khi dòng chảy từ thượng nguồn giảm, nước mặn có thể lấn sâu vào nội đồng, làm gia tăng chi phí sản xuất lúa, cây ăn trái và nuôi trồng thủy sản. Kinh nghiệm từ các đợt El Nino trước cho thấy thiệt hại không chỉ nằm ở sản lượng mà còn ảnh hưởng đến toàn bộ chuỗi chế biến, logistics và xuất khẩu.

Th.S Nguyễn Hữu Thiện, chuyên gia sinh thái học ĐBSCL cho biết: “Nguồn lợi thủy sản tự nhiên từ thượng nguồn sông Mekong xuôi theo dòng nước lũ về vùng ĐBSCL sẽ giảm đáng kể. Nước ít, diện tích ngập cũng ít và cá không có nơi trú ngụ để kiếm ăn và sinh sản. Chu kỳ sụt giảm nguồn lợi thủy sản từ tự nhiên có thể kéo dài trong 2 - 3 năm tiếp theo.”

Biến rủi ro khí hậu thành lợi thế cạnh tranh

Điểm tích cực của chu kỳ El Nino năm nay là Việt Nam đã chuyển từ tư duy "ứng phó khi thiên tai xảy ra" sang chủ động quản trị rủi ro. Ngay từ đầu năm 2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã yêu cầu các địa phương xây dựng kịch bản cấp nước, điều chỉnh lịch thời vụ, vận hành hồ chứa và chuẩn bị phương án chống hạn theo từng vùng.

Theo Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi, việc điều hành nguồn nước từ sớm đã giúp nhiều hồ chứa duy trì mực nước ở mức khá, tạo điều kiện bảo đảm cấp nước cho sản xuất và sinh hoạt trong thời gian tới. Đây là điều kiện quan trọng để giảm bớt áp lực trong ngắn hạn nếu việc điều tiết tiếp tục được thực hiện hiệu quả.

Song song với đó, nhiều doanh nghiệp nông nghiệp đang tăng tốc đầu tư vào hệ thống tưới tiết kiệm, cảm biến độ ẩm, giống cây chịu hạn và quản trị trang trại bằng dữ liệu số. Đây không chỉ là giải pháp ứng phó El Niño mà còn giúp giảm chi phí sản xuất, sử dụng hiệu quả tài nguyên nước và đáp ứng các tiêu chuẩn phát triển bền vững của những thị trường xuất khẩu lớn.

Xu hướng này đang tạo ra lợi thế cạnh tranh mới. Trong bối cảnh các nhà nhập khẩu ngày càng coi trọng tiêu chí ESG và dấu chân carbon, doanh nghiệp có khả năng chứng minh quy trình sản xuất tiết kiệm nước, giảm phát thải và thích ứng với biến đổi khí hậu sẽ có nhiều cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Siêu El Nino chắc chắn sẽ tạo thêm sức ép cho nông nghiệp Việt Nam trong giai đoạn 2026-2027. Nhưng nếu được nhìn nhận như một động lực thúc đẩy đổi mới thay vì chỉ là một rủi ro thiên tai, đây sẽ là cơ hội để ngành nông nghiệp đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang mô hình xanh, hiện đại và có khả năng chống chịu cao hơn. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan, đầu tư cho quản trị nguồn nước, công nghệ và chuỗi giá trị bền vững sẽ quyết định năng lực cạnh tranh của nông sản Việt trong những năm tới.